In de verte beukt de zee. Duinen, bossen en meren, zo ver het oog reikt. ,,Wauw", roept Frieda van Diepen na de beklimming van de Hazenberg in de Kennemerduinen. ,,Wat een natuur, nergens bebouwing te zien. En dat midden in de Randstad."
Het is wat nevelig deze dag. De kolossen van Corus en de flats in Zandvoort zijn niet meer dan schimmen, onopvallende decorstukken bij een overweldigend natuurpanorama. Een wildernis waarin je kunt verdwalen, zo lijkt het. Je moet dan wel de borden en paaltjes wegdenken, want er lopen tal van keurig bewegwijzerde routes door het gebied. Het uitzichtpunt is de favoriete plek van oud-gedeputeerde Frieda van Diepen, die jarenlang voorzitter was van Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Ze verkent alvast een stukje van de Nationaal Park Winterwandeling, die morgen plaatsvindt.
Van Diepen wordt begeleid door boswachter Ina Roels van waterleidingbedrijf PWN en Jacqueline Groen, oud-secretaris van het nationaal park. Vanaf de duintop wijst Van Diepen naar het Vogelmeer, met silhouetten van vogels op het water. Puur natuur zou je denken, maar de plas is in 1952 gewoon uitgegraven. De mens blijkt overal sporen te hebben achtergelaten. Van resten van boerderijen uit de Middeleeuwen tot stukken naaldbos om het duin vast te houden, bunkers en waterwinputten.
Edelweiss Toch domineert de natuur, nog steeds. Het duingebied is maar liefst vijf kilometer breed. Hier leven reeën, damherten, vossen, om een paar opvallende dieren te noemen. Vogels, vlinders, planten, kenners worden er lyrisch van. Het gaat weer goed met een aantal zeldzame soorten, mede dankzij het stopzetten van de drinkwaterwinning. De parnassia keerde bijvoorbeeld terug in duinvalleien die weer vochtig werden. ,,Ik had vroeger ook nooit gehoord van deze bloem", bekent Van Diepen. Zij dacht bij parnassia eerder aan het gelijknamige duinpaviljoen bij het strand. De fraaie witte duinbloem, zeg maar de Hollandse variant van de edelweiss, is het officiële symbool van Nationaal Park Zuid-Kennemerland. In juli en augustus staan duinvalleien vol met parnassia, zegt boswachter Ina Roels. ,,Vijftien jaar geleden stond er bijna niets." Als de parnassia weer bloeit, dan gaat het met veel andere planten en dieren van de vochtige duinvalleien ook goed, zegt Roels. De Vlaamse verbaast zich over de rijkdom van de natuur in Zuid-Kennemerland. ,,Ik werk hier al acht jaar, maar ik raak nog steeds ontroerd."
Haar schrikbeeld is het volgebouwde Belgische duin, waar bijna geen natuur meer over is. Als 7-jarig meisje uit Amsterdam was Frieda van Diepen al gefascineerd door de duinen. ,,In 1947 gingen we op vakantie in Zandvoort. Maar we mochten helaas niet alleen de duinen in, vanwege achtergebleven munitie uit de Tweede Wereldoorlog." Maar ze kwam er toch. ,,Wat verboden is, is nu eenmaal vaak lekker."
Ina Roels: ,,Vroeger stonden er veel borden met 'verboden toegang, natuurgebied'. Nu zijn er meer stukken duin opengesteld, alleen hele kwetsbare delen zijn niet toegankelijk."
Al die verbodsbordjes hebben volgens Van Diepen bijgedragen aan irritatie en onbegrip onder burgers over natuur en natuurbeheer. Dat vindt ze jammer. Natuur is volgens haar van iedereen. ,,Zelf hoef ik niet alle soorten te kennen om me happy te voelen in de natuur. Iedereen kan en mag op zijn eigen manier van de natuur genieten. We willen zeker niet van elke bezoeker een natuurvorser maken, maar ik geniet wel meer met boswachter Ina die alles uitlegt." ,,Het is een kwetsbaar en drukbezocht gebied'', zegt Jacqueline Groen. ,,Het is zoeken naar het juiste evenwicht. Maar je vindt hier ook nog stukken die stil en ongeschonden zijn." Ina Roels: ,,Het aantal bezoekers stijgt. Ze komen allemaal om te genieten. Ik maak niet graag een onderscheid tussen recreanten en natuurliefhebbers. Ook de hardlopers zijn natuurliefhebbers, omdat ze het landschap hier waarderen."
Oerlandschap Het park heeft een nieuwe attractie: je kunt weer op zoek naar jonge blondjes. Op sommige plekken hebben de duinen weer blonde toppen, net als vroeger. Frieda van Diepen tuurt naar een duin met de naam Bruid van Haarlem. ,,Kijk, daar stuift het zand weer. Zo horen duinen te zijn." Maar lieflijk is anders. Het is een heftig gebied, dat trekjes heeft van een woestijn. Met zandstormen in de herfst en temperaturen boven de zestig graden op een zonnige zomerdag. Om het blonde oerlandschap terug te krijgen is heel wat gemaaid, afgeplagd en gegraven. Ina Roels: ,,Mensen denken vaak dat de natuur zichzelf in stand houdt, maar het kost veel moeite om een waardevol gebied te beheren en ecologisch nog waardevoller te maken."
Jacqueline Groen: ,,Veel bezoekers vinden de natuur hier vanzelfsprekend. Soms is er sprake van wat onverschilligheid. Ze vragen zich vooral af: kan ik er fietsen en wandelen? Niet altijd is er begrip als er paden zijn afgesloten voor werkzaamheden." Nog zoiets: bezoekers beseffen vaak nauwelijks dat ze zich in een nationaal park bevinden.
Ina Roels: ,,Ik maak wel mee dat kinderen tijdens een excursie roepen: een nationaal park heb ik al gezien in Amerika. Hebben ze dat hier ook?" Frieda van Diepen verbaast zich er over. ,,Mensen gaan speciaal naar nationaal parken in Amerika, terwijl we ze in Nederland hebben. Juweeltjes, zoals Zuid-Kennemerland, de Hoge Veluwe en de Weerribben." ,,Kijk, konijnenholen!", roept Ina Roels. Nadat het duinkonijn door ziektes bijna was verdwenen, begint de stand zich weer voorzichtig te herstellen. Gelukkig maar, want met hun onstilbare honger verrichten de schattige dieren nuttig werk. Gratis en voor niets assisteren ze de Schotse Hooglanders, schapen en wisenten die het nationaal park inzet om te verhinderen dat het gebied door groen wordt overwoekerd.
Ecoducten Natuur is niet alleen kwetsbaar maar ook veerkrachtig, zo blijkt uit de terugkeer van de parnassia en het duinkonijn. Toch blijven er ernstige bedreigingen, waarschuwen de dames. De druk op het gebied is groot.
Frieda van Diepen: ,,In de buurt komen steeds meer woonwijken en wegen. En dan is er het lawaai door het racecircuit in Zandvoort en de Schipholroutes boven het nationaal park. Mooi voor vliegtuigpassagiers, maar wel een pestherrie."
,,Het nationaal park is een oase in een verstedelijkt gebied", zegt Jacqueline Groen. ,,Om te voorkomen dat het een geïsoleerde enclave wordt, willen we in totaal drie ecoducten aanleggen om duingebieden onderling te verbinden. Daarmee versterk je flora en fauna en creëer je een natuurgebied dat groter is dan de Oostvaardersplassen. Ik vergelijk het wel met twee dorpjes aan weerskanten van een rivier. Zonder een brug gebeurt er niets." De geplande natuurbrug over de Zandvoortselaan is echter bepaald niet onomstreden. En in de omgeving bestaat ergernis over damherten die tuinen omploegen en gevaar opleveren voor het verkeer. De rijksoverheid gaat fors bezuinigen op natuurbeheer, ook in Zuid-Kennemerland. Het worden turbulente tijden voor het nationaal park. Alle reden om de wandelschoenen aan te trekken en op ontdekkingstocht te gaan.
RICHARD MOOYMAN