De ’Gazette de Leyde’ is nog altijd een voorbeeld voor de kranten van nu

Peter van Dijk tijdens de P.J. Bloklezing i net Klein Auditorium van het Academiegebouw.
© Foto Leidsch Dagblad
Leiden

Toen de Deense ambassadeur in 1772 bij de Staten van Holland klaagde over de manier waarop de Gazette de Leyde de politieke ontwikkelingen in zijn land versloeg, schreef hoofdredacteur Johan Luzac een verantwoording. ,,De waarheid en belangeloosheid van een krant staan voorop’’.

Met de uitgangspunten van ’waarheid en belangeloosheid’ formuleerde Luzac een norm voor kwaliteitsjournalistiek, die nog altijd staat als een huis. Dat zei oud-NRC Handelsbladverslaggever en voormalig AD-hoofdredacteur Peter van Dijk (75) bij het uitspreken van de P.J. Bloklezing in het Academiegebouw aan het Leidse Rapenburg. De P.J. Bloklezing is een gezamenlijk initiatief van de Historische Vereniging Oud Leiden, de Universiteit Leiden en het Leidsch Dagblad.

Van Dijk publiceerde twee jaar geleden het boek ’De beste krant van Europa: Johan Luzac (1746-1807) en de Gazette de Leyde’. Deze krant, die tussen 1738 en 1798 werd gemaakt door de Leidse hugenotenfamilie Luzac, werd aan alle hoven en in alle regeringsgebouwen van die tijd gespeld. De Gazette bracht namelijk onbevooroordeeld en ongecensureerd nieuws, een gevolg van het feit dat in het gewest Holland feitelijk persvrijheid bestond. De Gazette gold als betrouwbaar, neutraal en zij sprak de lezers niet naar de mond. Alleen nieuws dat geacht werd te zijn in het algemeen belang, kwam voor publicatie in aanmerking.

Een kwaliteitskrant moet volgens Van Dijk twee dingen doen: het nieuws brengen en de waarheid vertellen. Het nieuws, dat zijn de gebeurtenissen. Die worden echter alleen begrijpelijk als zij waarheidsgetrouw worden geduid. Dit doen journalisten met behulp van interviews, achtergrondartikelen en door zelf onderzoek te doen. Dat alles kost tijd en geld en dat maakt kwaliteitskranten duur. Ook de Gazette gold als een dure krant. In Frankrijk kostte hij twee keer zoveel als de officiële, zwaar gecensureerde Gazette de France.

Op de hoogte

De abonnees kregen voor dat geld veel terug. Luzac beloofde zijn lezers primeurs. Ze konden zich erop laten voorstaan dat ze ’op de hoogte’ waren. Ze wisten eerder dan niet-lezers wat er in de wereld speelde, ze wisten meer en ze wisten beter dan stads- en dorpsgenoten die roddels en geruchten van reizende handelaren, schippers en kermisklanten bij de dorpspomp moesten vernemen.

De Gazette beleefde een smadelijk einde als gevolg van een familieruzie in 1798. Dat was ook het einde van de kwaliteitsjournalistiek, althans in Nederland. Wat de kranten van de 19de eeuw brachten, omschrijft Van Dijk als ’clubnieuws’ voor de maatschappelijke stromingen in het land. Ze waren meer geïnteresseerd in meningen dan in feiten.

Pas na de Tweede Wereldoorlog kwamen er weer kwaliteitskranten, die neutraal, goed gecheckt en geduid nieuws wilden brengen. De periode 1950-2000 was een gouden tijd voor de Nederlandse dagbladuitgevers. De oplagen stegen sterk. Weliswaar ging de komst van televisiereclame vanaf de jaren ’70 ten koste van de advertentie-inkomsten, maar tot de opkomst van het internet bleven de lezers hun kranten trouw.

Post truth

Van Dijk besprak in de lezing ook de huidige stand van zaken op nieuwsgebied. De nieuwe digitale nieuwsleveranciers Facebook en Google selecteren berichten niet op basis van een verondersteld algemeen maatschappelijk belang, maar puur op de belangstelling van de lezers. Wat bij hem of haar ’scoort’, daar krijgt hij of zij meer van. Facebook en Google hebben geen professionele redacties die nieuws door duiding veredelen tot waarheid. ,,In deze post truth-wereld wakkeren sociale media het wantrouwen aan.’’

Maar Van Dijk wanhoopt niet. Na een periode van achteruitgang beginnen de kwaliteitskranten zich te herpakken. ,,De strijd tegen de vervuiling op internet is net begonnen.’’ Juist nu er zoveel roddel, achterklap en ’nepnieuws’ is, hebben lezers meer dan ooit behoefte aan goed gecontroleerd en geduid nieuws. Krantenredacties doen er daarom goed aan om te vertrouwen op het werk dat zij doen, en zich niet te laten leiden door ’wat scoort op de site’. Het is juist andersom. ,,Wie kwaliteitsnieuws brengt in het algemeen belang, vindt daar altijd lezers voor.’’

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.