Geschiedenis voor vandaag: ’In Nederland zijn we meer gezagsgetrouw dan we denken’

Henk te Velde en Judith Pollmann.

Henk te Velde en Judith Pollmann.© Foto Hielco Kuipers

Chiara Mars

Vele historici schreven al over de Lage Landen, het gebied dat de Benelux en gedeeltes van Noord-Frankrijk en Duitsland beslaat. Judith Pollmann en Henk te Velde, hoogleraren Geschiedenis aan de Universiteit Leiden, pakten het anders aan. Met hun boek ’De Lage Landen. Een geschiedenis voor vandaag’ hopen zij de lezer een handvat aan te reiken om het heden beter te kunnen begrijpen.

Vanachter hun laptop vertellen de historici over de totstandkoming van hun boek. „We waren al bezig met een vijfjarig project waarin we keken naar de lange lijnen in de Nederlandse geschiedenis. Tijdens het onderzoek vroeg de uitgever (Ons Erfdeel, red.) ons om samen met Marnix Beyen, hoogleraar Geschiedenis aan de Universiteit Antwerpen, een stap verder te gaan”, zegt Pollmann. Achter haar verschuilt zich, hoewel niet erg succesvol, een torenhoge boekenkast. ’De Lage Landen’, dat eind mei verscheen, is een zoektocht door de geschiedenis naar overeenkomsten en verschillen tussen de politieke culturen van Nederland en België.

De twee historici leggen uit dat de Republiek (de noordelijke Nederlanden die vanaf 1588 samen een republiek vormden, red.) vooral wordt gezien als een aparte wereld, waarin eenheid ver te zoeken was en vooral het eigenbelang werd gediend. „We zijn geneigd te denken dat met de komst van het Nederlandse koninkrijk in 1815 er een einde kwam aan het versplinterde karakter van de Republiek”, vertelt Te Velde. Maar schijn bedriegt. „Door te kijken naar de lange lijnen in de geschiedenis, zijn we tot de conclusie gekomen dat - hoewel niet alles helemaal hetzelfde is gebleven - er wel degelijk sprake is van de voortzetting van bepaalde tradities en ideeën over politiek en bestuur in Nederland”, vervolgt hij.

Het project verliep niet zonder slag of stoot. Pollmann is expert op het gebied van de Nederlandse Opstand, de Reformatie en de Contrareformatie, terwijl Te Velde zich vooral bezighoudt met de periode na 1815. „Aan het begin van het onderzoek praatten we langs elkaar heen. Onze specialisaties bevinden zich nou eenmaal ieder in hun eigen historische wereld, waardoor een begrip als ’burger’ door de tijd heen verschillende betekenissen heeft”, legt Pollmann uit. Het vergelijkende karakter van het boek vergde hierom wat inspanning, maar het resultaat leverde een hoop nieuwe inzichten op.

Factoren

Om de verschillen tussen beide landen beter te begrijpen, vertrekt het boek vanuit het gegeven dat de Republiek en België ooit, in de Middeleeuwen, eenzelfde politieke cultuur deelden. De schrijvers leggen dit uit aan de hand van vier factoren. „De Lage Landen hadden allereerst een bijzonder waterrijk landschap, wat handelsstromen creëert”, aldus Pollmann. Deze handelsstromen versterkten vervolgens het verstedelijkte karakter van de regio, een tweede factor. Geopolitieke verhoudingen speelden ook een rol. „De Lage Landen hebben altijd bij de gratie van de grote buurlanden Frankrijk, Duitsland en Engeland bestaan. Van deze bufferpositie profiteerde ons kleine landje.”

Een vierde en laatste factor schuilt in het spanningsveld tussen bestuurlijke eenwording en de grote lokale en regionale verschillen. De samenwerking op politiek en economisch vlak leidde immers niet automatisch tot solidariteit. Deze lokale verschillen zien we vandaag de dag nog steeds. „Sinds ik hier woon, weet ik dat iemand die oorspronkelijk uit Leiden komt anders klinkt dan iemand uit Den Haag. En dat is maar vijftien kilometer”, vertelt Te Velde, een Groninger. „Dat we ook veel waarde hechten aan onze lokale gemeenschap zien we bijvoorbeeld sterk terug in de 3-oktoberviering.”

Schikken en plooien

Naarmate de eeuwen verstreken zijn Nederland en België ieder hun eigen weg ingeslagen. In het noorden is de stedelijke overlegcultuur onderdeel geworden van het centrale bestuur van de Republiek. Door de afwezigheid van vorstelijk gezag, moest de Republiek schikken en plooien tot er overeenstemming was bereikt. „In Nederland zijn we veel meer gezagsgetrouw dan we denken. We gaan er bij voorbaat vanuit dat alles in orde komt en wanneer dit niet zo is, zijn we verbaasd en teleurgesteld”, legt Te Velde uit.

In België is het tegenovergestelde het geval. „Omdat België lange tijd door buitenlandse vorsten is bestuurd, is het wantrouwen tegenover het overheidsgezag altijd groot geweest. Onze zuiderburen gaan er juist vanuit dat de overheid geen rekening houdt met de belangen van burgers”, zegt Te Velde „Ze zijn in België bang dat één persoon of groep de baas gaat spelen, waardoor de staatsmacht zo klein mogelijk wordt gehouden”, vult Pollmann aan. Het verschil tussen de twee landen wordt met name duidelijk wanneer we een blik werpen op de aanpak van het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. „In België was het verzet ontzettend verdeeld (maar niet minder effectief), terwijl in Nederland binnen de kortste keren een enorm vergadercircuit werd opgetuigd”, ontdekte Te Velde.

Coronacrisis

Toen zij de laatste hand aan het boek legden, zagen de historici tot hun verbazing dat de verschillende politieke culturen ook tot uiting kwamen in de manier waarop de twee landen omgingen met de coronacrisis. Nederland zocht vrijwel direct zijn heil in gezag en bestuur, belichaamd door de toespraken van Rutte in het Torentje, terwijl in België niet de politici, maar de virologen het vertrouwen kregen. Pollmann: „De neiging om het Belgische staatsgezag zo klein mogelijk te houden maken belangrijke beslissingen op het juiste moment soms bijna onmogelijk.” Daarbij moet worden opgemerkt dat de aanpak van de crisis in beide landen niet altijd op steun kon rekenen.

Hier duikt het begrip ’burger’ op. „We hebben in ons onderzoek niet alleen gekeken naar politiek en bestuur, maar ook naar burgerschap (de manier waarop we deelnemen aan de maatschappij, red.). „Mensen moeten zich betrokken voelen bij iets wat in hun directe omgeving speelt. Burgerschap gaat niet alleen over abstracte dingen die op nationaal niveau spelen, maar ook om wat in je achtertuin plaatsvindt”, zegt Te Velde. De historici denken dat we aan zaken als de toeslagenaffaire en de stikstofcrisis kunnen zien dat politici bestuurlijke rust in Nederland vaak belangrijker vinden dan concrete uitkomsten. „De Nederlandse politiek wil nog steeds mensen met geld en invloed te vriend houden en gaat voortdurend keuzes uit de weg”, zegt Pollmann.

„In zekere zin zit er een soort oproep in ons boek: kijk eens op een andere manier naar burgers die protesteren, die laten horen dat ze niet tevreden zijn. Zij hebben echt wel een punt. Als je daar dus niks mee doet, dan drijf je ze in de armen van groepen die in feite alleen maar populistische oplossingen bieden”, aldus Te Velde.

De Lage Landen. Een geschiedenis voor vandaag. Marnix Beyen, Judith Pollmann en Henk te Velde.

Uitgeverij Ons Erfdeel

ISBN: 9789079705320

Prijs: €25,00

Het boek

De Lage Landen. Een geschiedenis voor vandaag. Marnix Beyen, Judith Pollmann en Henk te Velde.

Uitgeverij Ons Erfdeel

ISBN: 9789079705320

Prijs: €25,00

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.