400 jaar fascinatie voor vis

Jasper Gerretsen
Leiden

In een van de vitrines van de tentoonstelling Fish & Fiction, vanaf vrijdag te zien in de Leidse Universiteitsbibliotheek, staat een draak. In werkelijkheid gaat het om een pijlstaartrog, zorgvuldig geprepareerd en gedroogd om als draak verkocht te worden. Dit zeventiende-eeuwse object is exemplarisch voor hoezeer de grenzen tussen de wetenschap en de fictie kunnen vervagen als het om de onderwaterwereld gaat.

De rog, te leen van natuurhistorisch museum Naturalis, wordt tentoongesteld naast een boek van de Italiaanse natuurhistoricus Aldrovandi, waarin precies wordt uitgelegd hoe een rog geprepareerd kan worden om op een draak te lijken. Dit, om het voor collega-natuurhistorici makkelijker te maken om dit soort vervalsingen te herkennen. Het is slechts een van de manieren waarop de collectie van de universiteitsbibliotheek wordt gebruikt om te illustreren hoe moeilijk het voor onderzoekers van de tijd kon zijn om de waarheid van fantasie te onderscheiden.

Dat begint al in de zestiende eeuw. Naast de vele Bijbelse teksten die naar de onderwaterwereld verwijzen, werd de waterfauna ook vaak gebruikt als inspiratiebron voor de emblemata. In deze prentenboeken kreeg de lezer aan de hand van illustraties en spreuken morele lessen voorgeschoteld. Zowel het gedrag van vissen zelf als dat van mensen ten opzichte van de vis vormen vaak de basis voor dit soort lessen. Schrijvers van emblemata verwerkten vaak nieuwe wetenschappelijke inzichten in hun schrijven.

Met de koloniale periode volgde een explosie van nieuwe soorten die vaak tentoongesteld werden in rariteitenkabinetten. Niet alleen onderzoekers legden zulke verzamelingen aan, ook de adel en de welgestelde middenklasse gebruikten dit soort collecties als pronkobjecten. Deze verzameldrift ging gepaard met de ontwikkeling van nieuwe druktechnieken waardoor deze objecten nauwkeuriger dan ooit konden worden afgebeeld.

Niet alleen fysieke objecten uit kwamen mee terug uit het verre oosten. Zo bracht de Duitse arts Von Siebold in de negentiende eeuw ook Japanse boeken naar Europa, waaronder uitgebreide catalogi van zeedieren. Deze ’Shashin’ boeken werden zowel voor wetenschappelijk als voor praktisch gebruik gepubliceerd.

Dat deze nieuwe ontwikkelingen niet altijd geïntegreerd konden worden in de bestaande kennis, blijkt wel uit het werk van de natuurhistoricus Linnaeus, de grondlegger van het moderne classificatiesysteem voor soorten. Zijn ’Systema naturae’ bevat een sectie voor Animalia paradoxa, paradoxale dieren. Naast de draak en de satyr staat ook de pelikaan hier vermeld.

Ook in de negentiende eeuw blijven nieuwe wetenschappelijke inzichten komen. Door nieuwe duiktechnieken en nieuwe ontwikkelingen in de microscopie maakte de wereld kennis met vele bizarre nieuwe soorten. Net als in voorgaande eeuwen diende de wetenschap als inspiratie voor de kunst, zoals bijvoorbeeld in Jules Vernes ’Twintigduizend mijlen onder zee.’

De tentoonstelling Fish & Fiction loopt van 20 september 2018 tot en met 13 januari 2019, bij de universiteitsbibliotheek aan de Witte Singel 27. De informatie bij de tentoonstelling is gebundeld in het boekje ’Fish & Fiction: Aquatic Animals between Science and Imagination (1500-1900)’, dat aan de balie te koop is.

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.