Proefschrift Femke Bakker doet theorie over democratische vrede wankelen

Femke Bakker© Foto Ruben Verheul

Anika van de Wijngaard
Leiden

Democratische landen gaan niet met elkaar in oorlog, maar waardoor komt dit eigenlijk? De verklaringen hiervoor lopen uiteen.

De afwezigheid van oorlog tussen democratieën wordt vaak verklaard aan de hand van de democratische vrede theorie. Deze veronderstelt dat democratische instituties en liberale normen ervoor zorgen dat democratieën niet ten strijde trekken tegen elkaar. In niet-democratische landen werken instituties en structuren niet of anders, en soms wordt zelfs beweerd dat burgers van deze landen helemaal geen liberale normen hebben. Al tijdens haar studietijd bracht die laatste aanname politicologe Femke Bakker aan het twijfelen over de democratische vrede theorie. Met haar proefschrift brengt ze de theorie aan het wankelen.

Tussen democratieën heerst geen oorlog, maar de verklaringen hiervoor lopen uiteen. Zo hebben de belangrijkste theorieën in de leer van de internationale betrekkingen, het realisme, liberalisme en constructivisme, allemaal net een andere verklaring voor de democratische vrede.

Zo stelt het realisme dat de democratische vrede ontstaat in de dynamiek van het internationale statensysteem, maar het liberalisme en constructivisme wijten het aan het type regime van een land. Volgens liberalen en constructivisten is het feit dat een land democratisch wordt bestuurd doorslaggevend voor vrede.

Kant

Het idee van de democratische vrede is te herleiden naar het werk van Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant. Hij schreef in 1795, net na de Franse Revolutie, hoe de oprichting van meer democratieën uiteindelijk kan zorgen voor een blijvende vrede tussen landen. „Tegenwoordig wordt Kants gedachtegoed aangehaald als bewijs om de democratie te zien als sleutel tot wereldvrede”, stelt Bakker. Het wordt regelmatig door Westerse leiders van stal gehaald, zo merkt ze op.

Als voorbeeld noemt ze de wijze waarop voormalig president George W. Bush in 2003 publiekelijk sprak over de Irakoorlog. De invasie van Irak werd ingezet om een einde te maken aan het regime van Saddam Hoessein omdat het regime massavernietigingswapens zou bezitten en ook de bevolking van het land onderdrukte. De Amerikaanse president verkondigde daarnaast steevast dat de invasie democratie zou brengen in Irak en daarmee ook voor meer stabiliteit zou zorgen in het Midden-Oosten, aldus Bakker. „Het is natuurlijk paradoxaal, ten oorlog gaan om democratie te brengen en om zo tot vrede te komen. Het is een goed voorbeeld van hoe het idee van de democratische vrede wordt ’misbruikt’ door beleidsmakers”, stelt ze. „Democratie is niet iets dat je ergens kunt planten en dat vervolgens automatisch vrede veroorzaakt.”

De democratische vrede theorie is eigenlijk een overkoepelende naam voor verklaringen die de democratische vrede verklaren. Bakker onderzocht de veronderstelling dat mensen die in democratieën opgroeien, liberale normen ontwikkelen die ervoor zorgen dat zij vredelievender zijn. Tegelijkertijd stelt deze verklaring dat in niet-democratische landen de liberale normen niet kunnen bestaan en dat mensen - en dus ook leiders - in deze landen ook zelfs minder vredelievend zijn. „Het veronderstelt dat mensen die in een niet-democratische landen leven moreel minder opgevoed zijn”, zegt Bakker. „Intuïtief leek het me een te grimmig beeld van mensen in andere regimes. En daarom ben ik het gaan uitzoeken.”

Experimenten

Volgens Bakker bestaan liberale normen ook in niet-democratische landen. Voor haar onderzoek voerde ze experimenten uit onder studenten uit Amerika, China en Rusland en ontdekte ze dat studenten in Rusland en China wel degelijk liberaal-democratische normen omarmen. Liberale normen zijn dus niet voorbehouden aan burgers van een democratie, maar lijken eerder gewoon menselijk te zijn, aldus Bakker.

Daarbij toonden haar experimenten ook aan dat de liberale normen niet eens van invloed waren op de bereidwilligheid om oorlog te voeren met een ander land. Maar wat veroorzaakt dan de democratische vrede? Niet de normen, structuren of zelfs instituties zijn enkel leidend volgens Bakker. Ook het karakter, de opvattingen en percepties van de besluitvormer spelen in grote mate mee. Als machthebbers in vreedzame conflictoplossing geloven dan zetten zij eerder in op een vreedzame aanpak. Bakker noemt deze leiders ’duiven’. Daartegenover staan volgens haar de haviken, de leiders die bij een conflict eerder geneigd zijn tot gewelddadig ingrijpen. Het karakter en perceptie van een individuele leider spelen dus ook een rol. Bakker: „Dit is iets waar de grote theorieën eigenlijk geen rekening mee houden omdat deze aannemen dat leiders allemaal op dezelfde manier denken en handelen.”

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.