'Prachtafspraken’ strop om nek ROC

Binnert Glastra
Leiden

Het zijn zware tijden voor ROC Leiden. Behalve met zeven zwakke opleidingen kampt de mbo-instelling met een beroerde financiële situatie, voor een groot deel veroorzaakt door de vastgoeddeal voor de nieuwbouw bij Leiden Lammenschans. De kritiek op deze in 2009 gesloten overeenkomst neemt toe. Het ministerie van onderwijs onderzoekt of er fraude bij is gepleegd en de raad van toezicht wil hem openbreken. De verantwoordelijken van toen noemen het nog steeds ’prachtige afspraken’. Een reconstructie.

Anderhalve week geleden ontsloeg de raad van toezicht bestuursvoorzitter Jeroen Knigge, omdat hij de deals niet voortvarend genoeg van tafel krijgt. In zijn plaats wordt Henk de Jong aangesteld, voormalig gemeentesecretaris van Amsterdam. De publiek-private samenwerking met de Bank Nederlandse Gemeenten en de Alphense projectontwikkelaar Green Real Estate hangt als een molensteen om de nek van ROC Leiden, aldus woordvoerder Bas Douma van de raad van toezicht.

Knigge wordt ontslagen na een tussenrapportage van Koos van der Steenhoven, de voormalig topambtenaar die het onderzoek voor het ministerie van onderwijs uitvoert. De raad van toezicht, sinds juni 2014 onder voorzitterschap van René van Leeuwen, schrikt daarvan. Over de inhoud komt niets naar buiten.

ROC Leiden laat het glimmende paleis bij Lammenschans in 2007 bouwen voor 75 miljoen euro. Dit wordt betaald uit een hypotheek plus eigen geld, afkomstig uit de verkoop van 22 oude schoolgebouwen op acht plekken. Nieuwbouw levert een besparing van een miljoen per jaar op, meldt toenmalig bestuursvoorzitter Jacques van Gaal.

Trots

Twee jaar later brengen ROC, BNG en Green trots de eerder gemaakte financieringsafspraken naar buiten: ROC verkoopt het pand na de oplevering voor 75 miljoen aan Green, huurt het twintig jaar lang voor 3 miljoen per jaar (60 miljoen totaal) en koopt het vervolgens terug voor 73 miljoen euro. Van de verkoopopbrengst wordt de hypotheek afbetaald, en wordt 22 miljoen voor twintig jaar vastgezet bij BNG om te groeien naar een deel van de terugkoopsom. Later dat jaar maken de drie financieringsafspraken voor de nieuwbouw bij Leiden Centraal. Green bouwt dit op grond van het ROC, en verhuurt aan het ROC. Samen zijn de panden goed voor 10.000 leerlingen, maar dat aantal haalt ROC Leiden nooit.

Ondanks de kritiek van nu staan de verantwoordelijken van toen nog vierkant achter de vastgoeddeals. ,,Als je het pand terugkoopt voor een vooraf vastgesteld bedrag, profiteer je van een waardestijging’’, aldus oud-wethouder Tjeerd van Rij, die van 2002 tot 2010 voorzitter is van de raad van toezicht van het ROC. ,,We hebben ervoor gezorgd dat de winst bij ons terecht kwam, en niet bij een projectontwikkelaar. Je laat het exploiteren door een commerciële belegger en doet als onderwijsinstelling waar je zelf goed in bent, namelijk onderwijs geven.’’

Kwetsbaarder

Ook Van Gaal, bestuursvoorzitter van 2001 tot 2010 en initiatiefnemer van de nieuwbouw, ’zou het nu niet anders gedaan hebben’. Zo simpel als het nu wordt voorgesteld ligt het niet, zegt hij. ,,Het was een heel doordachte deal. BNG vond het een unieke constructie. Dat zegt niet zomaar een bankje, dat zegt BNG, de Bank Nederlandse Gemeenten. De financiering was één met onze achterliggende strategie van multifunctionele gebouwen op knooppunten van openbaar vervoer. Door uiteindelijk één gebouw in eigendom te hebben, verstevigden we onze positie. Als huurder ben je kwetsbaarder dan als eigenaar.’’

De kritiek van Knigge dat dit typisch een bankiersdeal is, vindt Van Rij niet terecht. ,,Wij hadden een kennisachterstand, maar die hebben we gecompenseerd door goede adviseurs voor de financiering en de bouw in te huren. De risico’s zijn uitvoerig besproken. Voor tegenvallers is een marge ingebouwd.’’ Green en BNG willen niet reageren.

Over de afspraken ontstaat in die tijd weinig opschudding. Jack Pastoor, inmiddels met pensioen, is op dat moment docent elektrotechniek en zit in de commissie financiën van de medezeggenschapsraad (MR). Daar hoort hij van de deal. ,,Het geld dat wij vastzetten bij BNG zou genoeg hebben moeten opleveren om het gebouw terug te kopen. Alleen kon niemand toen voorzien dat de economie zo onderuit zou gaan.’’ Hij voegt daar aan toe: ,,We zijn er alleen niet honderd procent zeker van dat we volledig zijn geïnformeerd. De relatie tussen de MR en de directie was niet al te goed.’’

Protest

Meer dan om de financiering, maakt het personeel zich druk om de nieuwbouw. ,,Wij wilden de gebouwen in het Lammenschanspark op laten knappen en uit laten breiden’’, vertelt Pastoor. Theo van Remundt, tegelijk met Pastoor lid van de MR en inmiddels gepensioneerd docent techniek, beaamt dat. ,,Een van de architecten die afviel wilde dat ook. Hij had het begrepen. Hij zei: jullie leerlingen moeten op de grond les krijgen, die moeten naar buiten kunnen. Maar Van Gaal luisterde niet. Mensen die protesteerden werden afgemaakt en door hem naar de uitgang van ROC Leiden geleid.’’

In 2010 blijkt dat het Lammenschanspand niet geschikt is voor onderwijs. Van Remundt: ,,Dat was voor mij geen verrassing. Allemaal open ruimtes, geen lokalen meer. Ik zei dat het dwaas was en moest bij Van Gaal komen. Dit werd het nieuwe leren, zei hij. We moesten af van het klassensysteem. Leerlingen zouden zelf intekenen op wat ze wilden leren.’’ De school komt daarvan terug en past het pand voor 16 miljoen euro aan, geld dat Green niet vergoedt bij de aankoop. ROC Leiden zet dit als negatief vermogen op de rekening van Community College Leiden, een 100 procent dochter van ROC dat de bouw regelt. ROC Leiden staat sinds dat jaar onder leiding van de nieuwe bestuursvoorzitter Jeroen Knigge, Van Rij maakt plaats voor Liesbeth Halbertsma. Van Gaal is tot 2011 algemeen bestuurslid naast Knigge en gaat dan met pensioen. Later dat jaar vertrekt bestuurslid Marieke Jas, onder druk van Jeroen Knigge.

Knagen

Knigge, afkomstig van de Hogeschool van Amsterdam, krijgt bij zijn aanstelling te horen dat de nieuwbouw goed geregeld is. Na verloop van tijd maakt hij de rekensom van verkoop, huur en terugkoop. Het begint bij hem te knagen. Mensen om hem heen worden onrustig als hij hen de vraag voorlegt of het wel klopt. In 2012 roept hij de hulp in van het ministerie van onderwijs. De onderwijsinspectie plaatst de school onder de strengste vorm van financieel toezicht. Ook blijkt dat jaar dat ROC Leiden voor zeven opleidingen een zwak scoort. De problemen stapelen zich op: de school heeft kredietrekeningen nodig bij BNG en Deutsche Bank om rond te komen.

Verkoop van het vastgoed in Leiderdorp had 8 miljoen moeten opbrengen, maar stagneert. Bovendien blijkt dat het Lammenschanspand weliswaar verkocht is aan Green, maar vanwege de leaseconstructie op de balans van ROC Leiden moet blijven staan. ROC draait dus op voor het waardeverlies. Als gevolg van de algehele waardevermindering van panden zakt de waarde van het paleis met 5,8 miljoen euro. Althans, dat is wat de school op het jaarverslag opneemt.

Supermarkt

Volgens de Algemene Onderwijsbond is de waardedaling in werkelijkheid veel groter. Het gebouw is amper 50 miljoen waard. Knigge weet de vastgoeddeal open te breken: het ROC hoeft de supermarkt (waarvoor nog geen ondernemer is gevonden), het gymlokaal en de parkeergarage bij Lammenschans in 2031 niet te kopen en betaalt dan 58 in plaats van 73 miljoen aan Green.

Intussen blijft de werkdruk voor docenten toenemen. Er komen alleen tijdelijke collega’s bij om financieel flexibel te blijven. Zo wordt het verbeteren van de kwaliteit moeilijk, zeggen zij. ,,Dit financiële probleem nekt ons dag in dag uit’’, aldus een stafmedewerker die anoniem wil blijven. ,,Als de nieuwe bestuursvoorzitter ons daar uit kan halen, dan teken ik direct.’’

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.