Echte overlever toch bedreigd

Auke-Florian Hiemastra. ,,De nautilus is een overlever, maar hij loopt wel een beetje achter.'' Foto Hielco Kuipers

Auke-Florian Hiemastra. ,,De nautilus is een overlever, maar hij loopt wel een beetje achter.'' Foto Hielco Kuipers

Wilfred Simons
Leiden

Gefascineerd is Auke-Florian Hiemstra door inktvissen. De student biologie heeft er niet voor niets zestig op zijn kamer van tien vierkante meter. Fossielen, als schelp en op alcohol. Zijn favoriet is de nautilus, een bijzonder soort inktvis. Toen zijn bachelorscriptie zich aandiende, hoefde onze columnist dus niet lang na te denken over welk dier hij zijn onderzoek ging doen: de nautilus. Zijn onderzoek kan helpen deze soort te redden van de ondergang.

Prachtige schelpen hebben ze, die nautilussen. Maar het zijn weldegelijk inktvissen. ,,Hele gekke inktvissen'', vertelt Hiemstra. ,,Ze hebben negentig tentakels en ze kunnen zich niet camoufleren. Hun bescherming is hun schelp, waarin ze zich helemaal kunnen terugtrekken.''

Die schelp beschermt de soort al 500 miljoen jaar. ,,We hebben zo'n fossiel in Naturalis'', zegt Hiemstra, die veel van zijn tijd in het museum doorbrengt. Hij werkt er naast zijn studie en voor zijn onderzoek dook hij in de oude collectie nautilussen. Naturalis heeft de grootste collectie van deze schelpen in Europa. ,,Nautilussen zijn een soort levende fossielen. De dieren worden zelf een jaar of 20, maar de groep is dus al 500 miljoen jaar oud. En in al die tijd is er weinig veranderd.''

Overlever

Dat komt omdat de nautilus tot op 700 meter diepte in zee leeft, vooral in Zuid-Oost Azië en Australië. Veel aanpassingen heeft de soort niet hoeven doen. ,,Hij is een echte overlever, maar loopt wel een beetje achter'', zegt Hiemstra lachend.

De grootste natuurlijke vijand van de nautilus is de octopus. Die maakt met een slijptand een gaatje in de schelp. ,,Daar spuiten ze gif doorheen, waarmee de octopus de spieren van de nautilus verlamt. Daarna kan hij zijn prooi uit de schelp trekken'', legt Hiemstra uit. Bekend was al dat 57 procent van de volwassen nautilussen op die manier aan zijn einde komt.

Mysterie

Van jonge nautilussen (de dieren worden pas volwassen als ze 15 zijn) is echter maar zeer weinig bekend. ,,Ze zijn echt een mysterie. We weten niet op welke diepte de jonkies leven of waar de eieren worden gelegd.'' Het leuke van onderzoek doen is een mysterie beetje bij beetje ontrafelen, vindt Hiemstra. Hij stortte zich dus op de jonge nautilussen. Om genoeg exemplaren te kunnen onderzoeken, ging hij de collecties in Londen, Parijs, Brussel, Antwerpen en Berlijn af. Samen met die van Naturalis kwam hij zo tot 551 schelpen. Zo'n 30 procent van hen had boorgaatjes. Die zijn dus gedood door octopussen.

Hiemstra onderzocht de oude collecties van de diverse musea. Een belangrijk detail, zegt hij. ,,Nu weten we welk percentage vroeger door de octopus werd gedood.'' Dankzij Hiemstra's onderzoek naar jonkies is er nu een compleet beeld van de natuurlijke doodsoorzaak nummer één van de nautilus, de octopus.

Boorgaatjes

Die informatie is essentieel om de soort te kunnen beschermen. Want ook al heeft de nautilus 500 miljoen jaar kunnen overleven, er dreigt gevaar voor het dier: de mens. ,,Er wordt veel in de schelpen gehandeld. Mensen vinden ze mooi. Ze zijn ook prachtig. Maar er wordt nu veel op ze gevist, puur voor de handel. Dat mag, want de nautilus is geen beschermde diersoort.''

Voor zijn onderzoek bezocht Hiemstra een grote schelpenbeurs in Antwerpen. Hij telde het aantal nautilusschelpen met boorgaatjes. ,,Slechts vier procent had gaatjes en was dus door een octopus opgegeten. Een schrikbarend laag percentage. Een groot deel van de rest is waarschijnlijk opgevist. Dit beest bestaat al 500 miljoen jaar, heeft alles overleefd. Van dinosauriërs tot meteorietinslagen en klimaatveranderingen. Nu vormt de mens de grootste bedreiging.''

Rode lijst

Een groep internationale wetenschappers probeert al een tijd om de nautilus op de rode lijst te krijgen. Daar staan dieren op waarop niet gejaagd mag worden, zoals panda*s en olifanten. ,,Er moet eerst meer onderzoek naar de sterfte van de nautilussen worden gedaan. Ik hoop dat mijn onderzoek helpt om dit prachtige dier te beschermen.''

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.