In het recht draait het om de ontmoeting

Claudia Bouteligier.
© Foto Leidsch Dagblad
Leiden

Meursault, de hoofdpersoon in de roman De Vreemdeling (1942) van Albert Camus, vermoordde ’een Arabier’. Gevraagd naar het waarom, zegt Meursault tegen de rechter: ,,Het was de zon.’’ Dat vindt de rechter als verklaring niet afdoende. Daarmee, zegt de Leidse rechtsfilosoof Claudia Bouteligier (32), heeft die rechter een probleem. Er is geen motief - ’en als je de motieven niet kent, loopt het rechtssysteem vast’.

Bouteligier doceert aan de Leidse rechtenfaculteit het keuzevak ’Recht en Literatuur’. Ze werkt in een traditie die in de jaren ’70 is begonnen door hoogleraar Hans Nieuwenhuis (1944-2015), ’een mastodont van onze faculteit’. ,,Nieuwenhuis wilde rechtenstudenten literatuur laten lezen. Hij hoopte dat de verbeelding van de literatuur ze zou helpen om zich in een verdachte in te leven. Inleving is essentieel om recht te kunnen doen.’’

Recht, zegt Bouteligier, kan namelijk heel mechanisch en procedureel worden toegepast. Voor vrijwel alle overtredingen en misdrijven bestaan standaard straffen en als het feit is vastgesteld, kan een rechter werktuigelijk vonnis wijzen. Maar rechtspraak staat niet altijd gelijk aan recht. Als voorbeeld noemt Bouteligier een Amerikaanse zaak van een moeder, die, verward en overmand door verdriet omdat haar zoon was doodgeschoten door haar broer, een parkeerboete niet had betaald. In dit geval, vond de rechter, was het onrechtvaardig om de vrouw daar alsnog voor te beboeten. ,,Hij vroeg door, hij wilde haar levensverhaal horen. Hij toonde empathie.’’

Ontmoeting

En empathie, daar gaat het voor Bouteligier om. ,,Rechters hebben het druk. Ze moeten ’productie maken’. Zittingen zijn soms stampwerk. De verdachte kan daarin worden behandeld als object. Maar zelfs in de kleinste zaken moet een rechter een poging tot ontmoeting doen, dat vind ik echt. Literatuur kan leren dat je de ander niet op voorhand kunt kennen, maar dat je die ontmoeting moet zoeken.’’

In De Vreemdeling doet de rechter zijn best om vat te krijgen op de zwijgzame, ontoegankelijke Meursault. Uit de verhoren blijkt, dat Meursault ’niet huilde om de dood van zijn moeder’ en omdat hij verder geen informatie krijgt over diens motieven en zijn inborst, besluit hij op grond hiervan om Meursault ter dood te veroordelen. Hij denkt dat hij, op zijn manier, de man heeft begrepen. Maar deed hij dat echt?

Hokjesdenken

Er is veel literatuur die voor juristen en rechtenstudenten juridische vraagstukken en dilemma’s blootlegt. Bouteligier noemt de romans van Fjodor Dostojevski, Jean-Paul Sartre en Dave Eggers. Zelfs 19de-eeuwse romans als De Negerhut van Oom Tom van Harriet Beecher Stowe hebben rechtenstudenten van nu nog iets te zeggen. ,,Je kunt er iets uit leren over slavernij, maar ook dat de manier waarop Tom denkt, niet representatief is voor álle slaven. Zo’n roman confronteert ons met onze neiging tot hokjesdenken.’’

Bouteligier is komende zaterdag één van de vele sprekers tijdens de Nacht van Kunst en Kennis. In studentenvereniging Augustinus legt ze om 19.15 uur uit in welke gevaren we lopen als we, bewust of onbewust, op zoek gaan naar de beweegredenen van een moordenaar, bankovervaller of verkrachter. Als we het verhaal van de dader weten, kunnen we tenminste een klein beetje begrijpen wat de toedracht was. Toch?

Daarnaast organiseert Bouteligier komend najaar negen publiekslezingen waarin filosofen en juristen een roman bespreken die gaan over ’de persoon in het recht’. Filosoof Ger Groot verzorgt de eerste, op 28 september om 19.15 uur in het KOg.

Aanmelden: tinyurl.com/y9hsgmor

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.