Bunker voor Duitse vliegtuigspotters

Bunker voor Duitse vliegtuigspotters
Kees Neisingh en Raphael Smid bestuderen de Tobruk.
© Foto Leidsch Dagblad
Leiderdorp

Duizenden mensen rijden er per dag langs over de A4 of staan er vlakbij in de file. Hoeveel van hen zullen de bunker opmerken die sinds juni 2016 weer boven water is gekomen in de Munnikenpolder langs de snelweg? Het Duitse verdedigingswerkje was opgeslokt door het baggerdepot dat hier lag voor de aanleg van de HSL.

Ik ben op stap met bunkerkenners Kees Neisingh en Raphael Smid. Neisingh heeft kopieën van archiefmateriaal bij zich en Smid een camera. We zien ’m al snel liggen, maar het is toch nog een kwartier lopen in de miezer. De wandeling erheen levert typisch Hollandse plaatjes op: het vreemd gevormde beton tegen een decor van maar liefst zes molens, een kerktorentje en een paar hoogspanningsmasten.

Als we ervoor staan, trekt de Tobruk direct de aandacht. Dit eenmansbunkertje ligt als een enorm duploblokje scheef naast de rest van het bouwwerk. Glibberend klauteren we op de grote bunker, waar al snel klinkt: ,,We zijn eruit, het is een FluWa.’’

De deskundigen wijzen op een uitbouw met zeshoekige opening op een hoek van de bunker. Hierop zat een glazen koepel als uitkijkpost van deze Flugwache, een observatiepost voor vliegtuigen. Heen en weer lopend over het dak geeft Neisingh de verschillende functies aan: ,,Hier zat de ingang en dan kwam je rechts in de Tagesraum.’’ Deze bakstenen aanbouw vormde het woonverblijf voor de achtkoppige bemanning van de post. Twee vensters boden uitzicht op het polderland, voor zover dat niet werd belemmerd door aarden wallen. ’Hier, die schuine streep teer geeft aan tot waar de aarde tegen de bunker lag’, wijst Smid aan op een buitenwand. Bij een beschieting konden ze schuilen in de grote betonnen ruimte ernaast, waarin ze ook sliepen.

Einde van de wereld

Op een geallieerde luchtfoto van 30 november 1944 ligt de bunker midden in de weilanden aan een kade die uitkwam bij De Does. Rondom de post lag een dubbele prikkeldraadversperring en verder niets. Nog in de jaren zeventig kon je je hier aan het einde van de wereld wanen, vertelt Jan-Willem van Rijs op zijn fotoblog. Hij kwam er om soldaatje te spelen.

Ook een andere Leiderdorper heeft z’n jeugdherinneringen online gezet: ,,Er kwamen daar meer jongeren om te spelen of in de Does te zwemmen. Maar ook voor andere zaken, die het daglicht niet konden verdragen. De bunker stond bekend als een liefdesnest voor stelletjes.’’ Op een buitenwand prijkt een enorm graffiti-portret van een nar. Vuurwerkafval laat zien dat de jeugd de plek ook nu weer weet te vinden.

Observatiepost

De bunker stond met een telefoonlijn in verbinding met andere posten waar de waarnemingen werden verwerkt en bevelen werden gegeven om jachtvliegtuigen in te zetten tegen de waargenomen bommenwerpers. ,,Kijk, dit is interessant’’, zegt Smid wijzend op een verticale uitsparing in het beton aan de buitenkant van de observatiepost. Het is de bevestiging voor een antenne, wat ook blijkt uit een paar openingen voor kabels die eronder zijn aangebracht. De verschillen in de structuur van het beton bevestigen ons eerdere vermoeden: de grote betonnen bunker is later tegen de observatiepost gebouwd. Die bestond oorspronkelijk slechts uit het waarnemingskoepeltje en een los manschappenverblijf.

Toenemende dreiging van geallieerde luchtaanvallen noodzaakte mogelijk de uitbreiding met een beschermd onderkomen. Nog weer later is de Tobruk ernaast gebouwd. ,,Helemaal volgens het boekje’’, zeggen de kenners over de afwerking in het achthoekige bouwwerk.

,,Een mooie combinatie van functies’’, aldus Neisingh. Smid vult aan: ,,Misschien vreemd om te zeggen, van beton, maar wat ik altijd mooi vind zijn de vormen en lijnen die erin zitten.’’ Hoe je ook kijkt naar deze betonnen resten, ze vormen een stille getuige van de luchtoorlog boven onze streek.

Oorlogssporen

De Tweede Wereldoorlog heeft in Leiden en omgeving veel sporen nagelaten, als littekens in het landschap. Op andere plekken is in de oorlogsjaren iets bijzonders gebeurd zonder een spoor na te laten. Archeoloog Ruurd Kok gaat voor Leidsch Dagblad op pad om de verborgen geschiedenis achter deze sporen en plekken te vertellen.

Mocht u informatie hebben over oorlogssporen in Leiden en omgeving of over plekken met een bijzonder oorlogsverhaal, laat het ons weten via stadsredactie@leidschdagblad.nl

Meer nieuws uit Leiden

Keuze van de redactie