Een loopgraaf op de vuilnisbelt

Alfred Bakker bij de restanten van de Leimuidense loopgraaf.

Alfred Bakker bij de restanten van de Leimuidense loopgraaf.© Foto Leidsch Dagblad

Ruurd Kok
Leimuiden

Eigenlijk was het bijvangst. In het Nederlands Instituut voor Militaire Historie vond Alfred Bakker een kaart uit 1949 met een reconstructie van de Vordere Wasserstellung. Deze Duitse verdedigingslinie liep van Amsterdam via Aalsmeer naar Alphen aan den Rijn, Gouda en Rotterdam. Als senior-specialist bodem en explosieven bij de gemeente Amsterdam kwam hij eigenlijk voor iets anders, maar uit nieuwsgierigheid keek hij ook naar stukken over zijn woonplaats Oude Wetering, waar deze linie langs liep.

De Wasserstellung bestond vooral uit een brede strook onder water gezet land, met op strategische plekken tankgrachten, versperringen en stellingen. De Duitsers maakten daarbij handig gebruik van waterlopen als natuurlijke hindernissen, zoals in deze buurt de Ringvaart van de Haarlemmermeer.

Langs de Ringvaart bij Leimuiden ontdekte Bakker een stelling. Op de naoorlogse kaart stond hier een loopgraaf met mitrailleuropstellingen getekend, die ook duidelijk te zien was op luchtfoto’s van de Royal Air Force. Tot zijn stomme verbazing bleek het verdedigingswerk ook nog herkenbaar in het terrein, over een lengte van zo’n dertig meter. Hij had me al eens een foto gestuurd, maar dit wilde ik toch zelf zien.

De stelling ligt hemelsbreed zo’n anderhalve kilometer van zijn huis, maar we moeten flink omrijden om er te komen. We rijden door Leimuiden heen, een doodlopende weg in. Aan het eind van een smal polderweggetje parkeren we bij een paar woonboten en lopen langs een autowrak omhoog, de laaggelegen Grietpolder uit. Nauwelijks heeft Bakker verteld dat de stelling is aangelegd op een oude vuilnisbelt, of we vinden de eerste aardewerkscherven en dierenbotten. Deze strook buitendijks rietland is in de jaren dertig opgehoogd met stadsafval uit Haarlem. Een haas schiet weg tussen het dorre gras en verderop kijkt een reiger ons argwanend aan. Overal liggen flesjes in allerlei soorten en maten, complete theepotten en geëmailleerde pannen.

We hoeven niet te zoeken, want de zigzaggende greppel is niet te missen. Toen Bakker een foto ervan publiceerde in het blad van de lokale historische vereniging was de laconieke reactie van enkele oude inwoners: ’Dat wisten we al: daar hebben we zelf nog in gespeeld.’ Bakker spreekt dan ook bescheiden van de herontdekking van de loopgraaf, ook al is het voor zover bekend de enige in de verre omtrek die nog in het landschap is te zien.

Veel interessanter vindt hij eigenlijk de tankgracht die in een stervormig patroon aan de overkant van de Ringvaart was aangelegd bij Weteringbrug. „Dat was heel veel werk, terwijl er in dat hele dorp maar vier Duitsers zaten die terugkwamen uit Stalingrad om uit te rusten”, aldus Bakker. De tankgracht moest voorkomen dat een vijand hier via de brug de Ringvaart kon oversteken.

Onduidelijk is of deze loopgraaf echt is gebruikt. Volgens berichten van de verzetsgroep Albrecht was hij in ieder geval verlaten op 5 september 1944, Dolle Dinsdag.

Als we teruglopen naar de auto wijst Bakker in de verte, waar in de Grote Heilige Geestpolder Duitse mortieren stonden opgesteld. Hij ontdekte de stellingen op een luchtfoto en berekende dat ze precies het terrein vlak voor de tankgracht konden bestrijken. Voor een historisch tijdschrift beschreef hij dit samenhangende systeem en daarop reageerden lezers dat dit toch nieuw voor ze was. Van al deze verdedigingswerken is het stukje loopgraaf het enige zichtbare restant.

Struinend tussen het oude afval wordt pas duidelijk wat voor bizarre plek dit moet zijn geweest om een loopgraaf aan te leggen. Zal het vuilnis nog hebben gestonken toen ze hier gingen spitten? Alles beter dan de hel van Stalingrad, maar de wacht houden op een vuilnisbelt is wel het laatste wat je als soldaat zou verwachten.

Zalmpie

Op de terugweg maken we nog een stop op de Leimuiderdijk in Weteringbrug. Er is niks meer te zien, maar Alfred Bakker kan precies de plek aanwijzen waar de tankgracht uit de Haarlemmermeerpolder tegen de dijk aan liep. Op het dijktalud lagen betonnen versperringen met schuine ijzeren balken erin. We staan te praten voor de schuur waarvan een heipaal bij de bouw op die betonfundering is gestuit. De eigenaar Cock Baas komt net naar buiten en neemt ons mee naar achteren om aan te wijzen waar in de lager gelegen tuin achter de dijk het beton nog moet zitten. Zijn oude buurman weet ook veel te vertellen over vroeger en woont nu bij hem in huis.

Even later staan we in de kamer van Jan Anton Smit, beter bekend als Zalmpie. De oud-visboer van de firma Zalm (’Zalm zeevis, een zee van gezondheid’) is in 1934 geboren ’tussen de vissen’. Toen hij klein was, woonde hij aan de overkant van het water in een woonark, die hij aanwijst op een oude luchtfoto. Tussen de moppen door vertelt hij over de oorlog. Hoe hij nog steeds het geluid van het jachtvliegtuig hoort dat schietend neerdook op schuiten in de Ringvaart, terwijl hij net met z’n vader overroeide. Toen ze van de schrik waren bekomen, vonden ze de koperen hulzen in hun boot.

We vragen naar de betonnen fundering van de versperring, waar Jan Zalmpie in 1964 zijn huis bovenop heeft gebouwd. ,,Die lag er gewoon en daar heb ik geen last van gehad.’’ Zijn buurman dus wel, toen die later een schuur ging bouwen. De tankgracht kan hij zich goed herinneren. Hij vertelt hoe hij als jongetje daarin heeft gespeeld en wijst met z’n handen een laag water van zo’n veertig centimeter aan: ,,Een boer had er fuiken in staan en ving dan paling. ’s Zomers was dat water lekker warm en gingen we er in onze zwembroek in.’’ Met een blik op de Ringvaart vraag ik waarom ze niet daarin sprongen. Resoluut antwoord Jan: ,,Romantiek! We vonden dat machtig interessant om tussen die hoge wallen te spelen.’’

Bronnen:

http://oudleimuidenrijnsaterwoude.nl/wp-content/uploads/2018/01/Tijdinghen-maart-2015.pdf

http://stichtingoudalkemade.nl/alkmadders/alkmadders%20125%20maart%202014.pdf

Mocht u informatie hebben over oorlogssporen in Leiden en omgeving of over plekken met een bijzonder oorlogsverhaal, laat het ons weten via stadsredactie@leidschdagblad.nl

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.