’Als de kerk spierwit zou zijn, begin ik me zorgen te maken’

Michiel Enderman op het hoogste punt van de Oude Kerk: ,,Het gebouw moet eerst tot rust komen.’’ Foto Hielco Kuipers

Michiel Enderman op het hoogste punt van de Oude Kerk: ,,Het gebouw moet eerst tot rust komen.’’ Foto Hielco Kuipers

Dick van der Plas
Katwijk

Zeker, hij hoort het zelf ook vaak, onder anderen van de Kattukkers die dag en dagelijks hun heil zoeken op de Boulevard. ,,Verf dat ding gewoon weer wit. Hoe moeilijk kan dat zijn?’’ Veel lastiger dan je denkt.

De Oude Kerk heeft last van zout. Niet alleen van het standaard zeezout dat pal aan de kust wordt meegevoerd door water, wind en zand. En ook niet van de pekel die nog in de muren zit uit de periode dat het godshuis - na de vorige eeuwwisseling - een tijdje in gebruik was als haringpakhuis. ,,Dat is wel vervelend, maar het gaat hier niet om het kwalijkste zout’’, zegt Michiel Enderman, woonachtig in Oegstgeest en partner van Enderman de Kat Architecten in Den Haag.

De grote boosdoeners zijn de agressieve zouten als natriumcarbonaten en ook carbonaten en sulfaten die de kerk erbij kreeg toen de muren in de jaren vijftig zijn behandeld met een soort cementverf. Die zouten werken zich enthousiast een weg naar buiten als de natte wanden drogen, daarbij de stenen en het stucwerk verpulverend. In de hal van de toren wijst Enderman naar het woest golvende patroon van het metselwerk. ,,Hier, kijk maar. De toplaag is gewoon weggevreten.’’

Tot overmaat van ramp is het gebouw in later jaren dichtgesmeerd met een latex die totaal geen vocht doorlaat. Het desastreuze resultaat werd als eerste zichtbaar in het interieur van de kerk. ,,De zouten deden het stucwerk van de wanden verzanden, het loste als het ware gewoon op’’, vertelt de architect. ,,Maar het probleem binnen kunnen we alleen aanpakken als we aan de buitenkant van de kerk beginnen.’’

Graansilo

Met een dik TNO-rapport onder zijn arm loopt Enderman over het voorplein van de Oude Kerk, waarvan de toren is ingepakt in strak plastic. Voor even weer spierwit, alleen een beetje hoekig, als een Amerikaanse graansilo. ,,Ken je geschiedenis van dit gebouw? Een deel van de problemen zit ook onder de grond. Toen de Spanjaarden in 1572 de kerk sloopten, bleven de fundering en het puin onder dit plein achter. Toen zij later werd herbouwd, bleef de kerk last houden van optrekkend vocht omdat het grondwater bleef staan op de puinresten.’’

In de Tweede Wereldoorlog werd de top van de toren door de Duitsers gesloopt omdat het bouwwerk als baken kon dienen voor geallieerde vliegers. Eenmaal weer in de oude luister hersteld, werd de basis gelegd voor de huidige problemen door het gebruik van de verkeerde cementverf (zogenaamd Snowcem).

Enderman is zelf sinds 2009 bij dit project betrokken. Anders dan een verfspecialist kijkt een restauratiearchitect met een bredere blik naar het probleem. In het geval van de Oude Kerk werd eerst alle verf van de kletsnatte muren verwijderd, zodat deze konden drogen. Vervolgens werd het optrekkend vocht aangepakt. De drainage onder de kerk werd verbeterd, net als de afvoer van het regenwater. Op basis van diverse adviezen en onderzoeken van TNO werd gekozen om de muren, toen ze voldoende droog waren, te voorzien van een dunne pleisterlaag (vertin- of kaleilaag) die de muren laat ademen en vocht en zout gelegenheid geeft om naar buiten te komen. De laag reageert ook op weersomstandigheden, verkleurd ook, waardoor het gebouw er vaak wat vlekkerig uit ziet. ,,Maar dat is juist goed’’, zegt Enderman, ,,dan zie je dat het werkt.’’

Zolang zouten naar buiten blijven komen en de muur nog niet ’tot rust’ is gekomen, wordt de kaleilaag geofferd. Jaarlijks wordt gekeken naar de schade aan de afwerking en wordt bepaald wanneer deze weer hersteld wordt. Voor de kerk is dat in de komende maanden het geval.

Ingepakt

De toren - anders dan de kerk geen eigendom van de geloofsgemeenschap maar van gemeente Katwijk - is een ander verhaal. ,,Hier bleek zoveel zout in de muren te zitten, dat de pleisterlaag die voor de kerk gebruikt is, niet eens wilde hechten.’’

Opnieuw met behulp van TNO is een speciaal ontzoutingsmiddel ontwikkeld dat de grootste boosdoeners moet uitdrijven.

Enderman gaat voor op de trap naar het steigerwerk, tot halverwege de toren, waar op een gedeelte van de muur de dikke pasta al is aangebracht. Dat gebeurt onder gecontroleerde omstandigheden, een reden waarom het totale bouwwerk is ingepakt in wit plastic. ,,Het is voor ons ook pionieren. De eerste lagen vielen er meteen weer af.’’ Nu wordt, direct na het aansmeren, met latten groen gaas over de pasta aangebracht. ,,Het spul werkt zo snel, dat het er na drie dagen weer af kan’’, vertelt Enderman boven de spleten in de houten vlonders, waardoor je tientallen meters naar omlaag kijkt. ,,Na de eerste keer ontzouten herhalen we dat proces weer en komt TNO opnieuw metingen verrichten. Zo nodig wordt de muur dan nog voor een derde keer met het ontzoutingsmiddel behandeld.’’

Als de deskundigen tevreden zijn, krijgt ook de toren dezelfde ademende kaleilaag waarmee ook de kerk is behandeld en kunnen - waarschijnlijk in september - de steigers worden afgebroken. ,,Ja, ook de toren wordt dus vlekkerig wit. Maar, zoals gezegd, dat is goed. Als de kerk egaal wit zou zijn, begin ik me zorgen te maken.’’

Komt dat moment van een egaal witte kerk nog wel? Enderman is ervan overtuigd. ,,Maar eerst moet het gebouw tot rust komen. Daarna kunnen we nadenken over een nieuwe, witte afwerklaag.’’

Hoe lang dat kan gaan duren? ,,Zeker wel tien jaar. Maar de technische ontwikkelingen staan niet stil. Er komen steeds nieuwe producten op de markt. Misschien kan het sneller.’’

Meer nieuws uit Duin- en Bollenstreek

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.