Semi-natuurlijk en toch goed

Tessa de Wekker
Rotterdam

Waar ligt de grens tussen natuurlijk en onnatuurlijk? Is een veredeld voedselgewas, dat niet ziek wordt in de kas of op het land, nog een natuurlijk gewas? Is iets onnatuurlijks automatisch ook slecht voor ons? Lastige vragen, die documentair fotograaf Jos Jansen (64) aan de orde stelt in de fototentoonstelling The Science of Seeds. Vanaf vrijdag zijn zijn foto’s, waarin hij het gecompliceerde proces van zaadveredeling toont, in Museum Boerhaave te zien.

Jansen, psycholoog en voormalig vice-president van Philips International, besloot zich op 57-jarige leeftijd in te schrijven voor een opleiding tot documentair fotograaf bij de kunstacademie Sint Joost in Breda. Hij overleefde de strenge selectieprocedure en studeerde in de voorgeschreven vier jaar cum laude af. ,,Ik heb van elke minuut genoten’’, zegt hij bij een kop koffie in een café in het Wereldhandelsgebouw in Rotterdam, waar het interview plaatsheeft.

Zijn afstudeerproject, ’Entering the black box’, over de High Tech Campus in Eindhoven, werd opgemerkt door de Provinciale Atlas Noord-Holland. De curatoren waren gefascineerd door de manier waarop Jansen de hoogtechnologische, bijna klinische wereld van de high tech contrasteerde met de onbeholpen verlorenheid van de mensen die die wereld hebben gemaakt. Ze vroegen hem in juni 2013 om een fotodocumentaire te maken over ’seed valley’. Dat is de streek tussen Enkhuizen en Warmenhuizen in de Kop van Noord-Holland, waar tientallen hoogtechnologische zaadveredelingsbedrijven nauw samenwerken met de Universiteit Wageningen. ,,Hier worden voedselgewassen veredeld, op smaak, kleur, structuur, sappigheid, ziekteresistentie, je kunt het zo gek niet bedenken.’’

Voor Jansen begon een periode van ’veel lezen, bellen, bij bedrijven binnenkomen en interviewen’. Hij wilde precies begrijpen hoe zaadveredeling in zijn werk gaat.

Vraatinsecten

Het begin is tamelijk low tech: tomatenplanten bijvoorbeeld, die in een kas worden blootgesteld aan schimmels, bacteriën en vraatinsecten. ,,Alle planten worden ziek en verwelken, maar wat blijkt: in een hoekje van de kas staat er vaak één die nergens vatbaar voor is’’, zegt Jansen. ,,Die tomaat is vaak niet lekker, dus van daaruit werken de kwekers verder.’’

Met dna-technieken kijken ze in de planten, om te zoeken naar de genen die de resistentie veroorzaken. Via kruisbestuiving proberen ze een tomaat te kweken die niet alleen ziekteresistent is, maar die ook een goede smaak heeft. ,,Het is op zichzelf traditionele veredeling volgens de wetten van Mendel, maar het proces wordt met behulp van dna-technieken versneld.’’ ’Versnellen’ blijft een relatief begrip: gemiddeld genomen duurt het tien tot vijftien jaar voordat een ’nieuwe’ groente de supermarkt bereikt.

Röntgenfoto’s

Jansen was zwaar onder de indruk van de kwekers in Seed Valley en de hoogtechnologische apparatuur waarmee zij werken. Eén van die machines, vertelt Jansen, is een robot, die met röntgenfoto’s en een computeralgoritme razendsnel een partij zaden kan schiften op kiemkracht.

Wie de foto’s van Job Jansen bekijkt, krijgt bijna medelijden met die arme plantjes, die zo meedogenloos worden gemanipuleerd in petrischaaltjes en potjes. Mag dit nog natuur heten?

Jansen vroeg filosoof Bas Haring van de Universiteit Leiden om na te denken over het ’oppakken, kneden en sturen’ van de natuur voor menselijke doeleinden. Haring kwam tot de conclusie dat de natuur geen reden heeft om voedsel speciaal voor ons, mensen te maken. We mogen naar zijn idee geluk hebben dat de natuur planten heeft voortgebracht die ’min of meer eetbaar zijn voor ons’. Als we planten willen die goed groeien en dieren die heerlijk smaken, dan moeten we ze ’systematisch produceren’. Zulke producten zijn niet natuurlijk, hooguit ’semi-natuurlijk’. ,,We nemen de natuur zoals zij is en veranderen die in iets dat beter aan onze behoeften voldoet’’, denkt Haring.

De tentoonstelling ’The Science of Seeds’ in Museum Boerhaave is te zien van vrijdag 8 mei tot en met zondag 6 september. Jansen heeft zijn foto’s over zaadveredeling gepubliceerd in ’Seeds. On the origin of food crops’, uitgeverij The Eriskay Connection. ISBN 9789492051011. Prijs € 35,00

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.