Glippers en Ballen: De grote held uit de Leidse geschiedenis

Burgemeester Van der Werff reikt zijn degen aan om hem te doden. Geromantiseerd schilderij uit 1816-1817 door Mattheus van Bree. Rijksmuseum Amsterdam
Huis van Van der Werff aan de Maredorpse Achtergracht, nu de Van der Werffstraat. Het huis werd omstreeks 1880 gesloopt.
Magdalena Moons en haar minaar Francisco de Valdèz geschilderd in 1850 door Simon Opzoomer.
Willem II van der Marck Lumey, de doldrieste geuzenaanvoerder die met zijn verovering van Den Briel de aanzet gaf tot een opstand in veel steden. Nationaal Archief Den Haag
1/4
Leiden

’Zijt gij dan met mijn dood geholpen, neemt mijn lichaam, snijd dat aan stukken, ende deylt daar van soo veele als strekken mach, ik bens getroost’.

Iedere Leidenaar kent de overgeleverde woorden van Pieter Adriaensz. van der Werff, die hij zou hebben gesproken toen de wanhopige Leidenaars, getergd door honger en geteisterd door de pest, hem smeekten om in te gaan op het aanlokkelijk voorstel van de Spaanse legeraanvoerder Francisco de Valdèz om de stad over te geven.

Geuzen

Beschaamd droop de bevolking af na de woorden van de standvastige burgemeester en enkele weken later draaide de wind. Het water stroomde door de opengebroken dijken en op 3 oktober 1574 voeren de geuzen langs de Vliet de stad binnen met haring en wittebrood. Burgemeester Van der Werff was de held die had volgehouden.

Wederdorpers

Een makkelijk leven had de man niet. Het begon al met zijn vader, een zeemtouwer (fabrikant van zeemleer) die had gekozen voor de beruchte wederdopers. Hij werd opgepakt en in Haarlem onthoofd. De kleine Pieter was toen nog maar vijf jaar oud. Eenmaal volwassen zette hij het bedrijf van zijn vader voort aan de Maredorpse Achterstraat (Nu Van der Werffstraat) met achter zijn huis een paardenmolen om wollen stoffen te kalanderen, op glans te brengen. Hij trouwde en verloor zijn vrouw in het kinderbed bij de geboorte van zijn zoon Adriaan.

Vluchten

Zijn tweede vrouw stierf eveneens. Bij zijn derde vrouw, een Delftse burgemeestersdochter kreeg hij zes kinderen. Het was een geweldig onrustige tijd. De opstand tegen de Spaanse koning die leidde tot de Tachtigjarige Oorlog was begonnen. Alva werd naar de Nederlanden gestuurd om orde op zaken te stellen. Op zijn lijstje te arresteren opstandige personen stond ook Van der Werff. De schout van Leiden tipte hem en hij vluchtte naar Duitsland.

Verzet

Op verzoek van Willem van Oranje ging Van der Werff de steden langs om geld op te halen voor het verzet. Nadat Lumey, de onbesuisde geuzenleider, Den Briel had veroverd koos de ene na de andere stad de zijde van de opstandelingen. De gevolgen waren ontzettend. Naarden werd uitgemoord, Haarlem veroverd. Alkmaar wist met behulp van het water de Spanjaarden te verdrijven en toen was Leiden aan de beurt.

Melktijd

Van der Werff, terug in Leiden, was lid geworden van de vroedschap en hij werd al snel tot burgemeester gekozen. Eind oktober 1573 was het zover. De Spanjaarden legden een ring om de stad. In het begin was het nog wel uit te houden. De Leidenaars hadden er voor gezorgd dat alle bouwsels buiten de muren waren afgebroken zodat de Spanjaarden zich niet konden verschuilen. De koeien liepen net buiten de stad en keerden tegen melktijd uit zichzelf terug. Uit de tuintjes onder beschutting van de stadsmuren was nog voedsel te halen.

Honger

In maart 1574 trokken de Spanjaarden plotseling weg. Naar later bleek om een inval van troepen onder leiding van Lodewijk, de broer van de prins, af te slaan. Leiden was in een juichstemming. Dom genoeg verzuimde men om in allerijl voedsel in te slaan. Zuinigheid weerhield de stad om aan het eind van de winter duur graan te kopen. Onverwacht kwamen de Spanjaarden terug. De gevolgen waren rampzalig. Van de 15000 Leidenaars verloren er naar schatting 6000 het leven door honger en pest. Eindelijk kwam op drie oktober de verlossing.

Standbeeld

Burgemeester Van der Werff ging als de grote held van het verzet de geschiedenis in. Bij het naderen van het derde eeuwfeest in 1874 gingen er stemmen op om een standbeeld op te richten. Eerst werd gedacht aan het Plantsoen bij de nieuw gebouwde villa’s, het werd uiteindelijk de Grote Ruïne (huidige Van der Werffpark) Het huis van Van der Werff tegenover de Legewerfsteeg is helaas omstreeks 1880 gesloopt.

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.