Nieuwenkamp komt naar Leiden

Interieur van De Zwerver, naar een Nederlands interieur uit de Gouden Eeuw. Publiciteisfoto Universitaire Bibliotheken Leiden

Interieur van De Zwerver, naar een Nederlands interieur uit de Gouden Eeuw. Publiciteisfoto Universitaire Bibliotheken Leiden

De Zwerver in 1902 bij scheepswerf De Vlijt in Oude Wetering. Publiciteitsfoto Universitaire Bibliotheken Leiden

De Zwerver in 1902 bij scheepswerf De Vlijt in Oude Wetering. Publiciteitsfoto Universitaire Bibliotheken Leiden

Balinese danser. Publiciteitsfoto Universitaire Bibliotheken Leiden

Balinese danser. Publiciteitsfoto Universitaire Bibliotheken Leiden

Sierpapier van Jugendstilkunstenaar Nieuwenkamp. Foto Universitaire Bibliotheken Leiden

Sierpapier van Jugendstilkunstenaar Nieuwenkamp. Foto Universitaire Bibliotheken Leiden

Wijnand Nieuwenkamp op de achterplecht van De Zwerver. Foto Universitiaire Bibliotheken Leiden

Wijnand Nieuwenkamp op de achterplecht van De Zwerver. Foto Universitiaire Bibliotheken Leiden

1 / 5
Wilfred Simons
Leiden

Woedend was de Haarlemse kunsthandelaar Johannes Slagmulder toen hij in de zomer van 1902 opeens een gigantische woonboot voor zijn deur zag verschijnen. ,,Wat moet die grote kast daar voor ons huis’’, riep hij tegen zijn vrouw. ,,Het is een schande, mijn hele uitzicht is naar de maan.’’ Hij wilde zelfs de politie bellen. ,,Maar man!’’, antwoordde zij. ,,Dat is Nieuwenkamp, die heb je zelf gevraagd om hier te komen.’’

Wijnand Otto Jan Nieuwenkamp (1874-1950) was aan het begin van de 20ste eeuw een fenomeen in de Nederlandse kunstwereld. Hij was een alleskunner: etser, schilder, schrijver, houtsnijder, beeldhouwer en architect. Hij was geïnspireerd door de Jugendstil en door de Engelse Arts & Craftsbeweging, die het ambacht voorop stelde en die zich verzette tegen ’geestdodende’ fabrieksarbeid. In plaats van fabrieken waarin vervreemde arbeiders slechts één onderdeel van een product vervaardigden, wilde Nieuwenkamp een wereld waarin ambachtslieden mooie voorwerpen maakten, waarbij zij alle aspecten van het productieproces in eigen hand hielden. Hij gaf zelf het goede voorbeeld.

De artistieke nalatenschap van Nieuwenkamp is groot. Zijn woonhuis in Edam was van 1947 tot 1975 een museum, maar met zijn roem verdween ook het bezoek. De stichting Museum Nieuwenkamp beheert daar nog altijd zijn archief en zijn boeken, etsen en houtsneden.

Dubbelen

Een deel daarvan komt nu naar de Universitaire Bibliotheken Leiden. Het gaat om ’dubbelen’ uit de museumcollectie, zegt coördinator Kasper van Ommen van het Scaliger Instituut, die de komst van het materiaal begeleidt. ,,Wat we precies krijgen, weten we nog niet, het is voor ons erg spannend.’’ Om de komst te vieren, richt de bibliotheek een tentoonstelling in over het werk en het leven van Nieuwenkamp, die daar van donderdag 21 januari tot dinsdag 17 mei te zien is.

Nieuwenkamp werd vooral bekend nadat hij in 1900 in Oude Wetering een woon- en atelierboot liet bouwen bij scheepswerf De Vlijt. Tijdens proefvaarten bleek die boot - weinig meer dan een grote ijzeren bak - nagenoeg onbestuurbaar. In 1902 liet Nieuwenkamp er daarom een boeg en een achtersteven aan vastklinken naar het voorbeeld van een Overijsselse praam. Het gevaarte was 27,5 meter lang en 4,75 meter breed en stak 65 centimeter diep in het water. Hij verwerkte er balken in van zijn atelier in Santpoort, dat hij speciaal hiervoor liet slopen.

De Zwerver

Met deze boot, De Zwerver gedoopt, reisde Nieuwenkamp naar Leiden, Haarlem, Edam en Amsterdam. Hij werkte aan boord, tekende wat hij zag en verkocht zijn kunst vanaf de kade. Tegen betaling konden bezoekers de boot bezichtigen en dat was zeer de moeite waard, want het interieur was afgetimmerd als een woonhuis uit de Gouden Eeuw, inclusief schouw en delftsblauwe tegeltjes. Die luxe kon Nieuwenkamp niet van zijn kunstenaarschap betalen. ,,Er was geld in de familie’’, weet Van Ommen. ,,Zijn vader had een handelsfirma en zijn vrouw Anna Wilbrink kwam uit een rijke notarisfamilie.’’

Nieuwenkamp maakte ook naam als ondekkingsreiziger en etnograaf. In 1903-’04 bezocht hij Bali op de fiets, waar tot dan toe nauwelijks Europeanen waren geweest. Vooral die fiets maakte grote indruk op de Balinezen. ,,Mannen en vrouwen bleven vol ontzetting staan en vlogen haastig naar de kant van de weg’’, schrijft hij in zijn reisdagboek. ,,Kinderen en runderen, varkens, eenden en kippen stoven verschrikt uiteen en trachtten zich zo snel mogelijk uit de voeten te maken.’’

Reliëf

Zijn bezoek maakte zoveel indruk, dat Balinese beeldhouwers een reliëf van een fietsende Nieuwenkamp uithakten op een tempel in Koeboetambahan, dat daar nog altijd te zien is. Volgens Van Ommen zijn zijn tekeningen en beschrijvingen van de Balinese cultuur voor antropologen nog steeds van waarde. ,,Hij was één van de eerste ooggetuigen van het land, dat toen nog niet door de westerse cultuur was aangetast.’’ In 1936-’37, tijdens een vijde bezoek aan Bali, hadden de Balinezen inmiddels zelf fietsen (zie tekening hieronder).

Nieuwenkamp overleed in 1950 in Riposo dei Vescovi in Italië. Atelierboot De Zwerver bestaat nog en is onder auspiciën van stichting De Zwerver afgelopen jaar gerestaureerd bij Scheepswerf Boxce in Delft. Dit jaar krijgt het als museumschip een plek in Jachthaven Naarden.

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.