De moraal

Maaike Oppenkamp

Hoe komt het dat wij mensen een besef hebben van goed en kwaad?

Dat was de vraag bij een discussieavond van het Veritas-forum, waar ik optrad als voorzitter. Iedereen voelt aan dat sommige gedragingen ’niet horen’, dat moord afkeurenswaardig is en dat de Barmhartige Samaritaan goed bezig was. Waar komt dat moreel besef vandaan? Hebben we God daarvoor nodig?

Ik mocht op het forum twee topsprekers aankondigen: de bekende Nederlandse primatoloog Frans de Waal, die in Amerika woont, en de Amerikaanse hoogleraar Jeffrey Schloss.

Vóór ze hun voordracht begonnen deden we eerst een peiling in de zaal, met behulp van groene en rode kaartjes die de mensen moesten opsteken. Hebben we God nodig om moreel te zijn? De uitslag was ongeveer 40 procent voor. De nee-stemmers waren in de meerderheid.

Frans de Waal betoogt dat een kern van moreel besef ook bij mensapen voorkomt. Hij neemt stelling tegen wat hij noemt de ’vernistheorie’. Volgens die theorie is de mens van nature slecht.

Het moreel besef is maar een dun laagje aan het oppervlak dat je er gemakkelijk afkrabt. Vandaar dat we zoveel ellende om ons heen zien, moordpartijen, verkrachting en oorlog.

Maar Frans de Waal staat op het standpunt dat ons moreel besef dieper zit en een kenmerk is van onze biologie. Hij staaft zijn stelling met gegevens over het gedrag van mensapen.

Als chimpansees kunnen kiezen tussen een rood en een groen voorwerp, waarbij de groene keuze gevolgd wordt door een beloning voor henzelf en de rode keuze door een beloning voor henzelf plus een soortgenoot in de kooi naast hen, gaan ze na verloop van tijd consequent het rode voorwerp kiezen. ’Geef hem ook wat’, lijken ze te denken.

Maar Jeffrey Schloss betoogde dat er desondanks een scheidslijn is tussen mensen en apen. Het punt is misschien zijn apen wel goed voor elkaar, maar denken ze daar ook bij na? Typisch voor de mens is de reflectie op het eigen handelen. Niet alleen goed doen, maar ook weten dat je goed doet, dat is kenmerkend voor de mens.

We discussieerden wel een uur door. Aan het eind stelde ik de vraag opnieuw. Hebben we een God nodig om moreel te zijn? Er waren een paar mensen die van mening veranderd waren, maar grosso modo was nog steeds 60 procent tegen.

Het was het een stimulerende avond geweest, maar niemand was van mening veranderd. Is dat een goed resultaat? De moraal van het verhaal is: over zulke onderwerpen veranderen mensen niet zo snel van mening.

Meer nieuws uit Regio

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.