Lessen van de ’hippie-aap’

Lessen van de ’hippie-aap’
Monyama, de dochter van alfavrouwtje Jill, doet al drie jaar mee aan de onderzoeken van de Leidse universiteit.
© Kevin Hagens

In de taal komt de aap er eigenlijk maar bekaaid vanaf. ’Al geef je een aap een gouden ring, het is en blijft een lelijk ding’, is een spreekwoord dat verwijst naar het afstotelijke uiterlijk van de aap. En als je ’voor aap staat’, betekent het dat je iets onnozels hebt gedaan.

De evolutionaire biologie doet dan meer recht aan de intelligentie van de mensaap. Want van onnozelheid is absoluut geen sprake. We kunnen juist veel van de dieren leren, weten de onderzoekers van de afdeling Comparative Psychology & Affective Neuroscience (CoPAN), van de Universiteit Leiden. Onder leiding van hoofdonderzoeker Mariska Kret vergelijken wetenschappers het gedrag van mensen en mensapen, zoals de bonobo en de chimpansee. Hoe reageren wij mensen bijvoorbeeld op emoties van anderen? Welke rol speelt de evolutie van onze soort daarin een rol? En in hoeverre verschillen we daarin van de mensapen?

(Tekst loopt door onder foto.)

Lessen van de ’hippie-aap’
Onderzoek van Evy van Berlo bij de Apenheul.

Neem de bonobo, de blije goedzak uit het woud ten zuiden van de Kongostroom in Congo. Deze ’hippie onder de apen’ is opgegroeid in weelde, weet promovenda Evy van Berlo (26). „De bonobo komt alleen voor in Congo. Hun leven wordt wel bedreigd door menselijke invloeden, maar ze leven daar min of meer in een paradijs”, vertelt ze. Dat maakt de bonobo vriendelijk, toegankelijk en nieuwsgierig naar alles wat anders is.

Experiment in de Apenheul

Van Berlo leidt een experiment in de Apenheul, in het Gelderse Apeldoorn. Het dierenpark ging op Goede Vrijdag voor het eerst weer open dit seizoen en de bonobo’s zijn in trek. Het gekrijs van toegestroomde kinderen overstemt dat van de apen gemakkelijk.

Het experiment in het binnenverblijf van de bonobo’s lijkt op een soort spelletje, waarin mensen het opnemen tegen mensapen. Welke soort heeft de snelste reactiesnelheid? De deelnemers, mensen en apen, moeten zo snel mogelijk op een zwarte stip op een computerscherm drukken.

Complicerende factor: de stip verschijnt telkens op een andere plek op het scherm. De ene keer links, de andere keer rechts, dan weer in het midden. De apen doen het best goed, al hebben ze wel langer kunnen oefenen. HHun gemiddelde reactiesnelheid is 0,611 seconden, iets langzamer dan de verslaggever.

(Tekst loopt door onder foto.)

Lessen van de ’hippie-aap’
Studenten Kirsten Nieuwenhuizen (met tablet) en Lisanne Beugeling bereiden het onderzoek voor.
© Kevin Hagens

Toch is die snelheid slechts een deel van het onderzoek. Tussen het verschijnen van de ene en de andere stip zien de deelnemers twee foto’s van apen. Althans, zien is een groot woord, want na luttele miliseconden verdwijnen de foto’s alweer, zonder dat je echt hebt kunnen registreren wat er precies op de plaatjes staat.

„Het gaat om neutrale en emotionele foto’s. De ene keer zie je bijvoorbeeld agressie, de andere keer plezier. Onbewust registreert je brein dat toch”, legt Van Berlo uit. „Op die manier meten we aandacht. Wat trekt je meer aan: positiviteit of negativiteit?”

Positieve emoties

Het blijkt dat de vriendelijk, toegankelijke en nieuwsgierige bonobo automatisch naar de vrolijke foto’s met positieve emoties kijkt. Terwijl mensen juist meer op het negatieve blijken af te gaan, verwachten de onderzoekers. Van Berlo: „Dat is te verklaren vanuit de evolutie. Mensen zijn van oudsher gevoeliger voor dreiging en meer op de eigen kring gericht, de familie of de clan.”

Mensen zijn dus eerst op zoek naar potentieel gevaar, voordat ze naar het positieve kijken. Dat is een verschil tussen de mens en de bonobo, maar de perceptie van emoties - wat we als negatief, of positief zien - is tussen beide soorten ongeveer hetzelfde.

„Het leuke aan dit onderzoek vind ik het opzoeken van de grens tussen wat ons uniek maakt als mensen en wat gewoon dierengedrag is”, zegt Van Berlo. „We hebben lang gedacht dat we in veel dingen heel uniek en bijzonder zijn, of dat dingen cultureel bepaald zijn. Maar het blijkt dat we in ons handelen vaak lijken op bijvoorbeeld mensapen. Door die soorten te bestuderen kunnen we veel over onszelf leren.”

Foto’s: Kevin Hagens

Meer nieuws uit Nieuws