Premium

Tandsteen onthult dieet van vroeger

Tandsteen onthult dieet van vroeger
Archeoloog Amanda Henry. Op haar computer ligt de schedel van de mensachtige uit Zuid-Afrika, die ze onderzoekt om erachter te komen wat onze vroege voorouders aten.
© Foto Hielco Kuipers
Leiden

De ophef was flink toen een paar weken geleden de kerst Allerhande uitkwam. Een vegetarisch menu? Hoe durft de Appie zich met onze tradities te bemoeien? De mens is een vleeseter, dus stop met die betutteling, was de teneur van veel reacties op social media. Toch vormen planten al miljoenen jaren het overgrote bestandsdeel van ’ons’ voedsel.

Dat betoogt archeoloog Amanda Henry. Tijdens een lezing in het kader van Studium Generale vertelt ze volgende week woensdag over de onderschatte rol van planten in het menselijke dieet vervlogen tijden. „In de archeologie zijn planten als voedselbron lange tijd over het hoofd gezien”, zegt ze. En dat, terwijl planten essentiële voedingsstoffen en de meerderheid van de calorieën bevatten voor onze voorouders.

De onderschatting van het belang van plantaardig voedsel heeft twee redenen, zegt Henry. „Van plantaardig voedsel blijft niet veel over. De oudste zaden die we vinden, zijn zo’n 50.000 jaar oud. Terwijl we dierenbotten met inkepingen en krassen van gereedschap vinden die tot drie miljoen jaar oud zijn.”

Daarnaast was de archeologie lange tijd een vak voor mannen. Zij focusten op de rol van de man in de voedselvoorziening. De mannen waren de jagers, de vrouwen de verzamelaars. „De vrouwen zorgden voor het plantaardige voedsel. Dat was een veel betrouwbaardere voedselbron. Er komt niet dagelijks een kudde dieren voorbij om op te jagen.” Toch is de prestige rondom dat jagen groot, en daardoor lijkt de betekenis van vlees in het vroegere dieet te zijn uitvergroot. „Wat men at, hing natuurlijk samen met waar men leefde. Er werd wel degelijk vlees gegeten. Maar oermensen waren veel minder kieskeurig dan wij nu. Ze deden het met wat voorhanden was. Muizen en insecten vormden een belangrijke bron van eiwitten.”

De laatste jaren zijn er nieuwe methoden ontdekt om te achterhalen wat de (voorouders van de) mens aan plantaardig voedsel aten. Bijvoorbeeld door resten van ontlasting te onderzoeken. Of tandsteen, zoals Henry doet. „Microresten van planten blijven lang bewaard in tandsteen”, vertelt ze. Die restjes vinden we in allerlei maten en vormen. Onder de microscoop kan Henry achterhalen van welke plant een bepaalde microrest afkomstig is.

Ze is vooral op zoek naar twee soorten resten: zetmeel en fytolieten. Dat zijn kleine siliciumstructuren, die voorkomen in sommige plantenweefsels en die overblijven na vertering van het weefsel. „Fytolieten hebben unieke vormen. Fytolieten van bananen zijn anders dan van tarwe bijvoorbeeld.”

Het oudste tandsteen dat Henry onderzocht, is zo’n 2 miljoen jaar oud. Het is afkomstig van een mensachtige in Zuid-Afrika. Zetmeel vond Henry niet, wel fytolieten van planten en vruchten die groeien in het bos. „Dat was opmerkelijk, want in dat gebied is vooral grasland. Ook wel wat bos, maar dat is meer gegroepeerd. We hadden verwacht dat de mensachtigen toen vooral grasachtige planten aten, maar ze gingen dus specifiek op zoek naar ander voedsel dat in het bos werd gevonden.”

Dat vindt Henry interessant. Want behalve de vraag wat mensachtigen vroeger aten, wil ze ook weten waarom ze juist die keuzes maakten. „Ik kijk naar de voorkeuren voor voedsel en de beschikbaarheid daarvan.”

Een van de mensachtige soorten had goed ontwikkelde kaken. Dat betekent dat ze veel kauwden. Henry verzamelde vervolgens allerlei grassen en andere wilde planten in hedendaags Zuid-Afrika. „Ik kijk naar de voedingswaarde en hoeveel moeite je ervoor moet doen om erop te kauwen. Sommige grassen bevatten erg veel proteïne en je moet er goed op kauwen om ze te verwerken. Het is aannemelijk dat deze mensachtigen die grassen aten”, vertelt ze.

Voor Studium Generale gaat Henry verder in op ’HARVEST: Plant foods in human evolution’. De lezing is in het Engels. Woensdag 19 december, 19.30-21.00 uur, Lipsius gebouw, Cleveringaplaats 1. Toegang gratis.

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.