Premium

Leids onderzoek naar sporen Engelse ziekte

1/3
Leiden

Meer dan 630 oude skeletten uit onder andere de Beemster en Bloemendaal gingen er door de handen van de Leidse onderzoekster Barbara Veselka. Ze zocht naar sporen van de Engelse ziekte, sporen die ze volop vond. Zo blijkt dat de Engelse ziekte helemaal niet zo Engels is. En dat de kwaal in de achttiende en negentiende eeuw net zo goed op het platteland voorkwam als in de grote stad.

Een tekort aan vitamine D door gebrek aan zonlicht - de oorzaak van de Engelse ziekte - heeft grote gevolgen, zegt Barbara Veselka. ,,Iedereen denkt dan meteen aan O-benen en botvergroeiingen. Maar als het al zo ver is gekomen, heb je waarschijnlijk ook al langer last van andere klachten.’’

De lijst met symptomen van de Engelse ziekte lijkt eindeloos: van stoornissen in de gebitsontwikkeling tot scoliose, van zwakke spieren en spasmen tot gewrichtspijnen. ,,En vitamine D-tekort kan ook leiden tot diabetes, hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker’’, aldus Veselka, die zich bezig houdt met osteoarcheologie, een discipline waarbij oude beenderen worden bestudeerd om meer te weten te komen over hoe mensen in vroeger tijden leefden.

Keyserkerk

De onderzoekster gebruikte voor haar studie onder andere skeletten, die op de vroegere begraafplaats naast de Keyserkerk in Middenbeemster begraven lagen. Het grasveld naast de kerk moest plaats maken voor nieuwbouw, een uitbreiding van het oude kerkgebouw. De nieuwbouw werd in 2012 in gebruik genomen, de skeletten zijn ruim daarvoor al voorzichtig opgegraven. Ze leverden jarenlang studiemateriaal op: dinsdag promoveert Veselka op de Engelse ziekte die dus helemaal niet zo Engels blijkt te zijn.

,,Naast de skeletten uit Middenbeemster kreeg ik ook materiaal uit de St. Janskerk in Gouda, skeletten die naast de Laurenskerk in Rotterdam zijn opgegraven en skeletten uit Hattem (Gelderland) en Roosendaal (Noord-Brabant). Verder mocht ik een bijzondere collectie oude skeletten afkomstig van het psychiatrisch ziekenhuis in Bloemendaal onderzoeken.’’

Opgesloten

Ze verwachtte op de Bloemendaalse skeletten veel sporen te vinden van vitamine D-tekort - ontstaan op volwassen leeftijd - en dat bleek te kloppen. ,,Die mensen zaten opgesloten en kwamen niet buiten. Lees de naslagwerken er maar op na. In die tijd gold: als je ziek bent, moet je in bed liggen. Ook als je psychisch ziek was.’’

Ze wist al dat de term Engelse ziekte eigenlijk onjuist is, dat de kwaal in de achttiende en negentiende eeuw ook in andere landen veelvuldig voorkwam. Ze heeft nu óók aangetoond dat de Engelse ziekte niet alleen in de grote stad voorkwam, dat er meer meespeelde dan het gebrek aan zonlicht door de hoogbouw in de steden, een verklaring die vaak wordt aangevoerd als oorzaak.

Mini-volwassenen

,,Je zou denken dat mensen in de Beemster genoeg mogelijkheden hadden om in de buitenlucht te zijn. Maar we ontdekten dat een derde van alle twee- en driejarigen vitamine D-tekort hadden. En dat op volwassen leeftijd zo’n vijftien procent van de volwassenen laesies vertoonde, afwijkingen aan de botten’’, legt de onderzoekster uit. ,,Dat is verklaarbaar als je kijkt naar bijvoorbeeld de kleding, die in die tijd werd gedragen. Van top tot teen bedekt, lange blouse en pet. De kinderen zagen eruit als mini-volwassenen. We kregen een foto van het Historisch Genootschap Beemster van een kind dat met een tuigje vast zat aan een boom, in de schaduw. Het is een waterrijk gebied, mensen bonden hun hele jonge kinderen vast of hielden ze binnen om te voorkomen dat ze in een onbewaakt ogenblik in de sloot terecht kwamen.’’

Ook opvallend, vindt Veselka: significant meer vrouwen dan mannen hadden sporen van rachitis, zoals de Engelse ziekte ook wel wordt genoemd. ,,Dat heeft naar mijn mening te maken met de verdeling van het werk. Mannen op het veld en vrouwen binnenshuis. Boter karnen doe je nu eenmaal niet in de volle zon.’’

Bij het onderzoek gebruikte Veselka ook een nieuwe onderzoeksmethode waarbij ze keek naar het tandbeen uit kiezen en hoektanden. Een plakje tandbeen ziet er onder de microscoop een beetje uit als de stam van een doorgezaagde boom: je kunt aan de ’jaarringen’ zien of iemand vitamine D-tekort heeft gehad en hoe vaak. ,,De tanden zijn eigenlijk een soort van tijdscapsule. Bij een vrouw uit de Beemster ontdekten we aan de hand van het tandbeen dat hij vijf periodes achter elkaar last had van een tekort aan vitamine D.’’

De uitkomsten van het archeologisch onderzoek naar de Engelse ziekte zijn juist vandaag de dag relevant, zegt Veselka. Ze noemt onder andere van top tot teen bedekte vrouwen met een islamitische achtergrond. ,,In zuidelijker gebieden is er meer zonlicht en ontstaan geen problemen, maar op onze breedtegraad maak je met zulke bedekkende kleding onvoldoende vitamine D aan’’, zegt Veselka. ,,Tekorten kunnen ook ontstaan omdat we ons tegenwoordig helemaal suf smeren met zonnebrand. En wat te denken van de gamers, die dag en nacht binnen zitten en nauwelijks zonlicht zien?’’

Geen wonder dat de ’Engelse’ ziekte een comeback maakt.

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.