Premium

Het spel heeft ook een duistere kant

Het spel heeft ook een duistere kant
Een ongebruikelijke verschijning bij het Leidse Academiegebouw: een heraut kondigt de 444ste verjaardag aan.
© Foto Hielco Kuipers
Leiden

Veel elementen waren vertrouwd, zoals de optocht van hoogleraren van het Academiegebouw naar de Pieterskerk, de toekenning van eredoctoraten en het telegram aan de koning. Toch ging het er tijdens de dies natalis, de verjaardag van de Universiteit Leiden, vrijdag iets anders aan toe.

Het was namelijk de 444ste verjaardag, en dat frivole getal vroeg om een wat luchtiger aanpak dan gebruikelijk. Zo werd de optocht van hoogleraren voorafgegaan door een drumband en een heraut in historische kledij, die een vaandel droeg met het getal ’444’. Ook het thema - spel - was luchtig. Althans, luchtig bedoeld, want gaandeweg bleek dat spel in onze samenleving ook duistere kanten heeft.

Homo Ludens

Wie in Leiden wil nadenken over spel en over de betekenis daarvan, komt automatisch uit bij de Leidse historicus Johan Huizinga (1872-1945). De eerste diesorator, hoogleraar nieuwe media en digitale cultuur Sybille Lammers, verwees naar Huizinga’s boek Homo Ludens uit 1938. Het is ’tot op heden nog steeds belangrijk voor mijn leerstoel’. Spel biedt mensen de gelegenheid om ’te experimenteren en te creëren’. Door te spelen, kunnen ze bestaande culturele gewoonten op hun waarde beoordelen, en door ’te doen alsof’ kunnen ze zich in anderen inleven. ,,Door te spelen, scheppen wij onze culturen.’’

Huizinga zag technologie als het tegenovergestelde van spel. Wie in een fabriek werkt, speelt immers niet. Lammers deelt die opvatting niet; de opkomst van de digitale wereld heeft juist enorme spelmogelijkheden geschapen. Er zijn duizenden computerspelletjes, die we spelen op pc’s, tablets en mobiele telefoons. Ook zijn er veel apps die niet zo duidelijk zijn in te delen. Veel spelletjes hebben een herhalend karakter, als werk, ’zoals het crushen van candies of het swipen van foto’s op onze mobieltjes’. Anderzijds zijn er ook serieuze apps, ’zoals Kahoot, waar het winnen van quizzen studenten moet stimuleren in hun leerproces’.

De tweede diesorator, hoogleraar Rechten Informatiemaatschappij Simone van der Hof, wees op een heel ander aspect van digitale spelletjes. De makers zijn vaak niet geïnteresseerd in spel, maar in geld. Dat begint al bij zoiets simpels als een zaklantaarn op onze mobiele telefoon, die als een digitale spion toegang heeft tot onze contacten. Facebook vraagt toegang tot onze telefoon en luistert zo onze gesprekken af. ,,Iedereen die een smartphone bij zich draagt wordt continu afgeluisterd en persoonlijke, vaak intieme informatie wordt bijeengeharkt’’, zei ze. ,,Duizenden datahandelaren verdienen miljarden aan onze digitale alter ego’s.’’

Als Van der Hof smartphonegebruikers laat zien hoeveel persoonlijke informatie toegankelijk is voor app-makers, zijn ze keer op keer ’verbijsterd’. Via de instellingen op de smartphone valt de datastroom wel in te perken, maar het is vaak ’alles of niets’. ,,Als je WhatsApp geen toegang geeft tot je foto’s, video’s, je camera én je microfoon, dan is de app nauwelijks bruikbaar.’’

Vooral kinderen zijn gevoelig voor deze manipulatie. Zij leven in een ’digitaal wilde westen waar handelaren het hardst om aandacht schreeuwen’. Wetgevers moeten daar, omwille van de menselijke waardigheid, paal en perk aan stellen, vindt ze. Daar hebben volwassenen evenveel profijt van.

Bekijk een videoverslag.

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.