Premium

Negentig jaar geleden ging het stadhuis van Leiden in vlammen op

1/21
Leiden

Onder de kop ’Een ramp voor Leiden en voor geheel ons land, het fraaie stadhuis een prooi der vlammen’ kwam het Leidsch Dagblad op 12 februari 1929 ’s middags uit met het rampzalige nieuws. Ook De Telegraaf wijdde die middag de hele voorpagina aan de gebeurtenis.

Het vroor 15, 16, 17 of 18 graden, dat verschilt nogal in de diverse kranten- en tijdschriftpublicaties, vertelt Jörgen Lucas van de Veiligheidsregio Hollands Midden (VRHM). Hij heeft een dikke map doorgelezen van collega-brandweerman Edwin Haasbroek en Herman Rijntjes waarin kranten en tijdschriftenartikelen zitten die over de stadhuisbrand gaan.

De map ligt open op tafel en het ene na het andere artikel wordt eruit gehaald. Lucas vindt het een wonder dat brandweerman Herman Rijntjes, die binnenkort op zijn 56e met pensioen gaat, nog zoveel materiaal over de stadhuisbrand heeft verzameld. Hij koestert de map. ,,Deze bijzondere geschiedenis mag niet verloren gaan.”

Vischmarkt

Zo is te lezen dat in de Nieuwe Rijn achter het stadhuis aan de Vischmarkt gaten in het ijs werden gemaakt om water te tanken. Zes brandweervoertuigen rolden in totaal 25 slangen uit om het vuur te bestrijden. Maar het mocht niet baten: de brand was zo verwoestend dat de muren van het stadhuis binnen vier uur waren ingestort. Na 3,5 uur was de brand onder controle maar het duurde vervolgens nog vier dagen tot de laatste brandkraan werd dichtgedraaid.

Negentig jaar geleden ging het stadhuis van Leiden in vlammen op

Kort daarna deed burgemeester Adriaan van de Sande Bakhuysen een oproep aan een nieuwe architect om zich te melden om het stadhuis weer te herbouwen. Dat werd een Haarlemmer.

Tweets

Lucas herdenkt de brand namens de brandweer door vandaag 22 tweets te versturen met oude foto’s. Het liefst zou hij dat doen op exact dezelfde tijdstippen als waarop de gebeurtenissen destijds negentig jaar geleden plaatsvonden maar dat wordt moeilijk. Vast staat dat de brand om vijf voor half vijf ’s morgens op 12 februari werd ontdekt door politieagent J.A. van Pierik die vanuit de politiepost zijn rondes liep.

Lucas: „Van Pierik liep de hele nacht de lange gangen van het gigantische stadhuis door dat in de Middeleeuwen is ontworpen door de Vlaamse bouwmeester Lieven de Key. Het vuur ontstond in een ruimte genaamd De Rekenkamer. Een eikenhouten balk boven de potkachel vatte vlam. Via de stadhuisbediende alarmeerde Van Pierik de brandweer aan de Garenmarkt. Daarna probeerde hij het vuur zelf nog te blussen. Hij raakte door de rook buiten westen en kwam pas buiten weer bij. Toen stond het gebouw al in lichterlaaie.”

Negentig jaar geleden ging het stadhuis van Leiden in vlammen op

Schaatsen

Vrij snel werd al de hulp ingeroepen van de omliggende brandweer. Lucas: ,,Hoe laat de versterking uit Den Haag, Voorschoten, Warmond en Oegstgeest kwamen, weet ik niet. Ik lees in sommige berichten dat de brandweer van Warmond is geweest, in andere kom ik die weer niet tegen. Ik heb ook gehoord dat een paar brandweerlieden uit Den Haag op schaatsen naar Leiden kwamen. Maar of het waar is, weet ik niet.”

Een tijdlijn maken negentig jaar later op twitter is dus nog wel een lastige opgave omdat het moeilijk is om nog feitelijk te worden. Op de Leidse stadhuisbrand is - voor zover hij weet - niemand afgestudeerd. Hij baseert zich vooral op krantenartikelen en een gepubliceerd verslag van de brandweercommandant toentertijd, maar kloppen die allemaal wel?

Negentig jaar geleden ging het stadhuis van Leiden in vlammen op
Dat is al wat er overbleef van het stadhuis.

Brandweerman Haasbroek ontdekte een artikel een Limburgs dagblad waarin staat dat er in mei nog ijsblokken werden gevonden van het stoom en bluswater. De blokken ijs lagen onder stapels papier die isolerend hadden gewerkt. Ook daarvan is niet duidelijk of het tijdstip klopt, andere kranten melden dat het ijsblok in augustus werd gevonden.

Lucas verwondert zich erover dat er pas in 1969 wordt geschreven over de mogelijke oorzaak van de brand. „In de eerste berichten lees je vooral over de brand, het brandweeroptreden, het grote verlies voor de Leidenaren van de kunstschatten en het monument, en hoe koud het wel niet was in die tijd. Zo koud dat het stadhuis veranderde in een soort ijspaleis. Het water bleef als pegels aan de kozijnen hangen. De snorren van de brandweerlieden bevroren. Verder ging het over een kluis waar voor drie ton aan geld en effecten in zaten.”

Burgemeester Van de Sande Bakhuyzen was door emoties is overmand. Hij staat ook op een beroemde foto achter twee poserende brandweermannen met ijssnorren die het vuur blussen en van wie werd gedacht dat ze uit Den Haag kwamen. Na publicatie in deze krant bleek een brandweerman gewoon een Leidenaar te zijn.

De artikelen gaan over brandweermannen als levende ijskegels, sneeuwpoppen en ijzige robots. De hulpverleners van de EHBO hadden hun handen vol aan het behandelen van bevroren ledematen van brandweerlieden. Het was zo koud dat de brandweerslangen van de andere korpsen bevroren aankomen. De koppelingen werden ontdooid met spiritusbranders. De koningin kwam nog dezelfde middag een kijkje nemen vanuit Katwijk waar ze op bezoek is bij Juliana die daar op kamers woont voor haar studie in Leiden.

Negentig jaar geleden ging het stadhuis van Leiden in vlammen op

Lucas: ,,De berichten gaan pas veel later over een mogelijke oorzaak. Dat zou nu heel anders gaan. Tegenwoordig wordt de brandweer al tijdens het blussen gevraagd hoe de brand ontstaan is en wie ervoor verantwoordelijk gesteld kan worden.”

In 1959, dertig jaar naar de brand, verscheen er een paginagroot artikel waarin de brand sterk wordt geromantiseerd in bloemrijke taal. In 1969 schrijft een krant dat het zo koud was dat de kachels moesten aanblijven in die extreem koude februari-nacht. Anders moesten ambtenaren de volgende ochtend uren wachten voor het warm was. Er stonden in die tijd vaak pot- en kolenkachels in de huizen.

Lucas: ,,In de publicaties lees je nauwelijks wat er allemaal aan persoonsgegevens en dossiers verloren is gegaan. Men leek zich toen geen zorgen te maken over de registratie en administratie van alle gegevens, maar die zijn echt allemaal verloren gegaan. De Leidenaren waren een historisch gebouw, een monument, in de binnenstad kwijt. Branden zijn van alle tijden, dus ook van nu.”

„Leidenaren zijn trots op het historische karakter van de stad. We moeten dat samen behouden. Dat is een taak van de brandweer, maar tegenwoordig ook de pand-eigenaren. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Als jij een karakteristiek pand hebt in de binnenstad moet je ook zorgen voor de veiligheid van de mensen in het gebouw en het pand zelf. Waar het vuur vroeger vrij spel had en van de ene naar de andere ruimte kon overslaan, wordt er tegenwoordig uitgegaan van compartimentering. Dat betekent dat brandwerende deuren en plafonds voorkomen dat het vuur overslaat naar andere ruimten. Vroeger duurde het vrij lang voordat een brand ontdekt werd, dat gaat nu met de verplichte rookmelders gelukkig veel sneller. Daardoor is de brandweer sneller aan het blussen.”

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.