Premium

’Gratis’ lezen is de toekomst voor Brill

1/2
Leiden

Onderzoekers moeten niet hoeven betalen om artikelen in hun vakgebied te kunnen lezen. Wetenschappelijke inzichten ’moeten juist zo breed mogelijk worden verspreid’, zegt uitgeefdirecteur Jasmin Lange (40) van de Leidse wetenschappelijke uitgeverij Koninklijke Brill. ,,Dat is de kerntaak van onze uitgeverij.’’

Het klassieke verdienmodel van wetenschappelijke uitgevers loopt op zijn laatste benen. Traditiegetrouw komen hun inkomsten uit de verkopen van de boeken die zij uitgeven en van de abonnementsgelden van hun wetenschappelijke tijdschriften. Het heeft Brill en zijn rechtsvoorganger Luchtmans sinds de oprichting in 1683 geen windeieren gelegd.

Sinds de millenniumwisseling dringen overheden, onderzoekers en de publieke opinie steeds meer aan op ’Open Access’, het principe dat actuele wetenschappelijke informatie voor iedereen vrij toegankelijk beschikbaar moet zijn. ’Gratis’ dus. Dat geeft de uitgevers hoofdbrekens. Een manuscript ’gaat door vele handen’ voordat het als kant-en-klaar tijdschriftartikel of boek op het bureau van de lezer ligt, zegt Lange. Iemand moet die kosten betalen. Als het niet langer de abonnees of de boekenkopers in de boekhandel zijn, wie dan wel?

Plan S

Een nieuw verdienmodel is in de maak. Voormalig EU-topambtenaar Robert-Jan Smits, sinds september vorig jaar bestuursvoorzitter van de TU/Eindhoven, kwam vorig jaar met ’Plan S’. Het werkt kortweg als volgt. Wetenschapsorganisaties, zoals NWO in Nederland, reserveren bij het verlenen van subsidies aan onderzoekers ook een bedrag voor publicatie. Daarvan betalen zij de uitgevers voor het werk dat zij doen om een artikel door de kwaliteitscontrole te sluizen en te publiceren. Dit model is overgenomen door twaalf Europese wetenschapsorganisaties en door de Europese Commissie, en moet op 1 januari volgend jaar ingaan. Hoewel er zeker nog ’probleempunten’ aan Plan S kleven, is Lange er enthousiast over. ,,Plan S heeft iedereen in de uitgeefbranche wakker geschud.’’

Het Open Access-model werkt het beste voor de natuurwetenschappen. Bèta-onderzoekers zijn gewend om in tijdschriften te publiceren, en de laatstverschenen artikelen worden het meest gelezen. In de geesteswetenschappen is dat anders. Hier publiceren onderzoekers vaker boeken, die soms decennialang worden geraadpleegd. Voor Brill, dat veel klassieken en naslagwerken uitgeeft, is dat lastig. De uitgeverij moet zulke langlopende publicaties steeds beschikbaar houden, maar merkt dat bij universiteitsbibliotheken de budgetten voor de geesteswetenschappen onder druk staan. Lange maakt zich daar zorgen over. Ze hoopt dat de commissie Van Rijn, die voor minister Ingrid van Engelshoven nadenkt over de vraag hoe de financiering van hoger onderwijs en onderzoek kan worden verbeterd, bereid is ’ook in de humaniora te investeren’.

Met een omzet van 36 miljoen euro in 2018 is Brill een middelgrote wetenschappelijke uitgeverij. Jaarlijks geeft het bedrijf ruim 300 tijdschriften en 1200 boeken uit. Acht procent van de tijdschriften en 4 procent van de boeken publiceert Brill Open Access. Voor de bedrijfsvoering is Open Access tot nog toe niet zo goed gebleken, want Open Access draagt maar vor 5 procent bij aan de omzet. De uitgeverij ziet niettemin mogelijkheden om de omzet en de winst op peil te houden, terwijl ze het aantal Open Access-titels toch kan laten groeien. Lange heeft er vertrouwen in. ,,We zijn er helemaal klaar voor om ook uit deze verandering sterker tevoorschijn te komen.’’

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.