Ontdekking van een geschilderd Katwijks strandtafereel in Russisch Staatsmuseum

1/4
Katwijk

Het Katwijkse strandtafereel met bomschuiten en de Oude Kerk heeft in een catalogus van het Russisch Staatsmuseum de titel ’Zeekust in Oostende’ gekregen. Dat klopt niet, want het schilderijtje stelt ontegenzeglijk het strand van Katwijk voor. Duidelijk zijn de bomschuiten en de kenmerkende Witte Kerk te onderscheiden. Het paneeltje meet dertig bij veertig centimeter en is rechtsonder gesigneerd met de naam N. Gritsenko.

Na zijn bezoek aan Katwijk groeide Nikolaj Nikolajevitsj Gritsenko uit tot een vermaarde Russische marinist. Hoewel hij jong is gestorven – op 44-jarige leeftijd, aan de gevolgen van tuberculose – is over zijn leven wel het een en ander bekend.

Nog voor zijn twintigste verhuist hij van de Siberische handelsstad Koeznetsk, waar hij in 1856 is geboren, naar de havenstad Kronsjtadt bij Sint-Petersburg. Daar staat een opleidingsinstituut van de marine. Gritsenko wil marineman worden en naar zee. Ook schrijft hij zich in aan de kunstacademie van Sint-Petersburg.

Op aanbeveling van zijn docenten krijgt Gritsenko een studiebeurs van de marine om zich voor twee jaar in Parijs verder te bekwamen in het schilderen van zeetaferelen. De Russische marine heeft namelijk voor propagandadoeleinden behoefte aan bekwame tekenaars en schilders. In Parijs gaat Gritsenko stage lopen bij de schilder-leermeester Aleksej Bogoljoebov, een van Ruslands bekendste zee- en landschapschilders.

Pleitbezorger

Bogoljoebov was afgestudeerd aan de kunstacademie van Sint-Petersburg en had zich na vele omzwervingen in de kunstcentra van Europa permanent in Parijs gevestigd. Hij is een expert op het gebied van de Europese schilderkunst en een gepassioneerde pleitbezorger van het schilderen en plein air. In Parijs werkt hij als schilderdocent en hij begeleidt Russische kunstenaars die zijn geïnteresseerd in de nieuwste ontwikkelingen op schildergebied.

Gritsenko leert bij Bogoljoebov niet alleen zeetaferelen te schilderen, maar hij verdiept zich ook enthousiast in de techniek en de taal van de negentiende-eeuwse Franse landschapsschilderkunst – werken in de vrije natuur, losser omgaan met de verf. Gritsenko geniet voluit van zijn nieuwe ambiance.

Gritsenko zal ruim tien jaar in de Franse hoofdstad wonen. Hij werkt in Normandië, Bretagne en Zuid-Frankrijk en hij schildert zeegezichten, kaaien, schepen en havens. Hij voert opdrachten uit voor de Russische marine, maar schildert en aquarelleert ook vrij - impressionistische stukken. Twee keer exposeert hij solo in Parijs bij Paul Durand-Ruel, de ’ontdekker’ van de impressionisten. Elk jaar stuurt hij een werk naar de Parijse Salon.

Kunstenaarskolonie

Vanuit zijn standplaats komt Gritsenko twee zomers in Katwijk schilderen. Het kustdorp is aan het eind van de negentiende eeuw een populaire badplaats annex kunstenaarskolonie. Schilders van over de gehele wereld komen naar Katwijk. De ruige natuur en het harde, schilderachtige leven van het vissersvolk vallen bij het publiek in de smaak. Katwijk blijkt een ideale plek voor buitenschilders. Alleen al in 1898 staan 61 van de 878 geregistreerde badgasten te boek als kunstenaar.

Gritsenko’s eerste bezoek dateert van 1889. Hij boekt een kamer in hotel Van Teylingen op de hoek van het Waaigat en de huidige Boulevard. Drie jaar later komt hij andermaal naar Katwijk. Dan verblijft hij in het pension van de voormalige koopvaardijstuurman Doede Weidenaar aan de Zuidstraat. De gastenkamer die Gritsenko huurt is volgens de smaak van toen nagebouwd en ingericht. Zij is nu als ’burgerkamer’ te zien in het Katwijks Museum.

De eerste keer moet Gritsenko relatief lang in Katwijk hebben vertoefd. De catalogus van een postume tentoonstelling van zijn werk in Sint-Petersburg vermeldt namelijk dat hij toen in ’Katwyk-aan-See’ meer dan twintig tekeningen en schilderijen heeft gemaakt. De titels wijzen op voorstellingen van bomschuiten, de branding, de duinen, zwemmers in zee en portretjes. De verblijfplaats van deze werken is onbekend.

Tijdens zijn tweede bezoek aan Katwijk schildert Gritsenko een werk met de titel ’Katwyk-aan-See’ dat hij inzendt naar de Parijse Salon van 1893. Het gaat waarschijnlijk om een groot doek. De verblijfplaats is onbekend. Een ’schets van dit doek’, staat er letterlijk te lezen in de postume catalogus, bevindt zich in Sint-Petersburg. Het is een pentekening met de titel ’Plage de Katwik (Hollande)’. De pentekening is bedoeld als een geschetste kopie van het grote doek - als een vorm van documentatie.

Noordzeekust

Terug in Parijs schildert Gritsenko nog een ’Katwijks’ werkje - een gouache op zijde met als titel ’Hollande’. Deze ’Katwijkse gouache’ illustreert op pakkende wijze het karakter van veel van de laat negentiende-eeuwse kunst. Die was sterk internationaal gericht – in dit geval: een afbeelding van de Katwijkse Noordzeekust, gevat in een Parijse passe-partout, geschilderd op een zijden oppervlak in de vorm van een Oosterse waaier, geschilderd door een Russische kunstenaar. Met verfijnde penseelstreken in een pastelkleurig palet laat Gritsenko op een briljante manier de toeschouwer meegenieten van een zwoele zomerse dag op het Katwijkse strand. In meesterlijke toetsen geeft hij heel secuur badkoetsen en bomschuiten weer. Het werk is sinds enkele jaren in bezit van het Katwijks Museum.

In Parijs leert Gritsenko Ljoebov Tret’jakova kennen. Zij is de dochter van de Moskouse kunstverzamelaar Pavel Tret’jakov. Ze trouwen, het stel blijft in Parijs wonen, maar reist geregeld voor familiebezoek naar de Russische hoofdstad. Gritsenko’s schoonvader is bij leven al een beroemde Rus. Hij heeft een enorme schilderijenverzameling van Russische nationale kunst opgebouwd. Ten slotte zou hij zijn gehele collectie aan de stad Moskou schenken: de huidige Tret’jakovgallerij.

Expeditietochten

Als Gritsenko ’s Parijse leermeester Bogoljoebov overlijdt, krijgt Gritsenko een officiële aanstelling als hoofdschilder van de Russische Keizerlijke Marine. Hij is nu vrijgesteld van militaire verplichtingen en keert geregeld naar Rusland terug om te schilderen. Hij maakt expeditietochten in opdracht van de Russische Geografische Vereniging naar verre uithoeken van het Russische rijk: Siberië, Bajkalmeer, Tomsk. Onderweg aquarelleert hij. Wat betreft zijn artistieke carrière heeft Gritsenko de wind in de zeilen – hij voert schilderopdrachten uit voor hoge marineofficieren en zelfs leden van het tsaristische hof, onder wie de toekomstige tsaar Nicolaas II. Ook zijn beroemde schoonvader apprecieert zijn werk en hij koopt zijn doeken.

Gritsenko hoopte vurig op een succesvolle internationale kunstenaarsloopbaan. Daarom verkoos hij een carrière in het Westen boven een schilderreputatie in Rusland. Zonder de Russische schilderschool te verloochenen, is zijn grootste liefde de nieuwe Europese schilderkunst en zijn leven in Frankrijk. Zelfs nog op zijn sterfdag – op 8 december 1900 bezwijkt hij aan de gevolgen van tuberculose op weg naar Zuid-Frankrijk – ontvangt hij van de Franse president de hoogste nationale onderscheiding voor zijn verdiensten voor het land – de Légion d’honneur.

Vergetelheid

Maar de Russische kunstcritici en kunstverzamelaars die de voorkeur geven aan meer authentieke Russische kunst, nemen Gritsenko’s voorliefde voor Frankrijk en de moderne Europese schilderkunst niet in dank af. Die ’Fransheid’ van de schilder heeft hem in hoge mate in de vergetelheid doen belanden. Om die reden is het in Rusland of destijds in de Sovjet-Unie nooit tot een serieuze studie over zijn leven of de betekenis van zijn werk gekomen. Een onterecht lot, want Gritsenko’s levensverhaal is interessant en schrijver dezes heeft in de depots van het Museum van de Russische Kunstacademie en van het Russisch Museum in Sint-Petersburg honderden schitterende aquarellen getraceerd, die in dozen bedekt onder een laag stof liggen te wachten om te worden tentoongesteld.

Over de auteur

Jeroen van der Boon uit Katwijk is gepensioneerd bioloog en heeft een voorliefde voor de Russische kunst en cultuur. Op dit moment doet hij onderzoek naar de aanwezigheid van negentiende-eeuwse Russische zeeschilders aan de Hollandse kust. Hij richt zich hierbij met name op de kustplaats Katwijk, een plaats die eind negentiende eeuw erg geliefd was onder Russische schilders.

Meer nieuws uit Duin- en Bollenstreek

Keuze van de redactie