Premium

Ook mensapen communiceren met hun ogen

Ook mensapen communiceren met hun ogen
Psycholoog Mariska Kret van de Universiteit Leiden doet onderzoek naar bonobo's. Zij blijken een voorkeur te hebben voor foto's die positieve associaties met zich meebrengen, zoals vlooien, seks en gapen.

De ogen van chimpansees en bonobos zijn net zo expressief als die van mensen. Tot nu toe werd gedacht dat dat niet zo was, omdat mensen oogwit hebben, wat het contrast met de irissen en de pupillen enorm vergroot. Bij andere primaten is het ’oogwit’ niet wit, maar het contrast met de iris is zeker evengroot. Daardoor kunnen ook chimpansees en bonobo’s, net als mensen, met hun ogen ’wijzen’ - ’he, kijk daar eens!’

Stel, je bent een chimpansee. Je zit in een open plek in het oerwoud lekker een banaan te eten, als je opeens in een hoek van je blikveld een luipaard ziet sluipen. ’O, o’, denk je geschrokken, ’dat moeten de anderen weten!’ Dan kun je twee dingen doen. Je kunt gaan schreeuwen en met je armen zwaaien. Dat is misschien niet zo verstandig, want dan trek je de aandacht van het roofdier. Wat je ook - beter - kunt doen, is in de richting van het luipaard gaan staren.

Staren is bij primaten een effectief communicatiemiddel. Door met onze blik te wijzen, kunnen we anderen wijzen op gevaren, op voedsel dat ergens hangt of ligt, of de aandacht vestigen op iemand die we aantrekkelijk vinden.

Tot nu toe werd altijd gedacht dat mensen veel beter met hun ogen kunnen communiceren dan andere primaten. De achterliggende redenering hiervoor is dat alleen mensen oogwit hebben, waardoor de starende werking van onze irissen en pupillen enorm wordt vergroot. Chimpansees en bonobo’s hebben geen wit in hun oog, dus, was de redenering, zouden zij elkaars ’staarsignalen’ niet zo goed kunnen lezen.

Ook mensapen communiceren met hun ogen
© AFP

Een team onderzoekers onder leiding van de National University of Singapore (NUS), waar ook de Leidse psycholoog Mariska Kret zich bij heeft aangesloten, heeft nu aangetoond dat dit niet klopt.

Chimpansees en bonobo’s communiceren net zo effectief met hun ogen als mensen, stelden zij vast door de morfologie van de ogen van 52 mensen te vergelijken met die van 51 bonobo’s uit de Apenheul in Apeldoorn en van 50 chimpansees in het Budongo Field Station in Oeganda. Afgelopen week publiceerden zij de conclusies van hun onderzoek in het Amerikaanse wetenschappelijke tijdschrift PNAS.

Latijn

Ogen krijgen hun communicatieve kracht door het kleurverschil tussen de iris en datgene wat de iris omringt. In het Nederlands kennen wij hiervoor alleen het woord ’oogwit’, maar in dit geval is het woord verwarrend, want het oogwit van chimpansees en bonobo’s is niet wit. In navolging van medici en biologen gebruiken de onderzoekers daarom het neutrale, uit het Latijn afkomstige woord ’sclera’ (meervoud ’sclerae’).

Het is zeker waar, zegt Mariska Kret in een toelichting, dat de witte sclerae van mensen uniek zijn in het dierenrijk, en dat zij het oog grote communicatieve kracht geven. Maar bij mensapen is het niet anders. Chimpansees hebben weliswaar donkere sclerae, maar voor het contrast irissen ’in felle, knallende kleuren’, zegt Kret. ,,Knaloranje zijn ze bij sommige chimpansees!’’

Ook mensapen communiceren met hun ogen
Een starende Bonobo. Staren is bij primaten een effectief communicatiemiddel.
© Foto EPA

Ogen van bonobo’s lijken meer op die van mensen. Zij hebben beige sclerae en donkere irissen.

Evolutie

Biologen en psychologen discussiëren volop over de vraag hoe het kan dat primaten in de loop van de evolutie zulke contrastrijke, communicatieve ogen hebben gekregen. Dat ze ’ons’ een groot voordeel hebben gegeven in de strijd om het bestaan, is overduidelijk. In een periode waarin onze evolutionaire voorouders nog geen taal hadden, konden we niet tegen elkaar zeggen: ’Kijk daar eens!’, maar met onze ogen konden we dat wel doen.

Eén van de gedachten waar onderzoekers aan werken, is dat genen, die de kleur van onze ogen regelen, ook betrokken zijn bij de regulering van agressie in primaten. Al twee eeuwen vermoeden biologen dat mensen in de loop van de evolutie een proces van ’zelfdomesticatie’ hebben ondergaan. Die theorie stoelt op het gegeven dat mensen, vergeleken met andere primaten, veel tengerder zijn, dat wij, net als honden van spelen houden, en dat wij ook, in de woorden van Kret, als volwassene een ’babyface’ behouden.

Ook mensapen communiceren met hun ogen
© EPA

Agressie

Die theorie van zelfdomesticatie is de afgelopen jaren nieuw leven ingeblazen door de Britse primatenonderzoeker Richard Wrangham (71). In zijn dit jaar verschenen boek ’The Goodness Paradox’ onderscheidt hij twee soorten agressie bij primaten, en dus ook bij mensen.

’Reactieve agressie’ is een ongecontroleerde, niet-geplande neiging om een ander op z’n bek te slaan op het moment dat we ons geprovoceerd voelen. ’Proactieve agressie’ is van tevoren bedacht en gepland, en er is sprake van tactiek bij de uitvoering.

Vooral de reactieve agressie is in de loop van de menselijke evolutie enorm afgenomen. Dat maakt allerlei vormen van contact en samenleven mogelijk die chimpansees nóóit zouden kunnen, zoals een intercontinentale vliegreis. Mensen blijven tijdens zo’n achturige vliegreis netjes hutjemutje in hun stoeltjes zitten, chimpansees hadden elkaar tijdens zo’n vlucht allemaal aan stukken gereten, zegt Wrangham.

Hoewel bonobo’s genetisch dichter bij chimpansees staan dan bij mensen, lijkt het erop dat ook zij een vergelijkbaar proces van zelfdomesticatie hebben ondergaan. In vergelijking met chimpansees zijn bonobo’s minder reactief agressief, merkt Kret op. Een vergelijking met mensen is niet goed te maken, want bonobo’s zijn in het wild nog nauwelijks onderzocht.

,,Misschien zijn bonobo’s iets heetgebakerder dan mensen, maar ze weten de vrede in ieder geval een stuk beter te bewaken dan wij. Ze maken elkaar niet af, wat mensen en chimpansees wel doen.’’ Een verklaring hiervoor kan zijn dat bonobo’s leven in zulke rijke oerwouden, dat er altijd genoeg voedsel is voor iedereen. Ze hoeven dus niet voor zichzelf op te komen om hun voedsel veilig te stellen en dus heeft reactieve agressie weinig nut.

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.