’Glow in the dark’ bij opereren van endeldarmkanker kan levens redden. Chirurg: ’Ik ben er extreem enthousiast over’

’Glow in the dark’ bij opereren van endeldarmkanker kan levens redden. Chirurg: ’Ik ben er extreem enthousiast over’
Tijdens de operatie ziet de chirurg op een beeldscherm het tumorweefsel fluorescerend oplichten.
© Foto Koen Verheijden

Een sensationele ochtend voor de Haarlemse chirurg Miranda Kusters (38) van het Amsterdam UMC. In een baanbrekend onderzoek opereert ze met haar team de eerste patiënt bij wie een endeldarmtumor dankzij fluorescerende contrastvloeistof knalgroen oplicht.

„Ik ben er extreem enthousiast over”, zegt Kusters. Samen met de onderzoekgroep van chirurg Alexander Vahrmeijer van het Leids Universitair Medisch Centrum is ze vanaf het eerste uur betrokken bij de revolutionaire techniek. Na een pilotstudie, die het Brits medisch tijdschrift The Lancet haalde, start nu uitgebreid onderzoek onder 200 patiënten.

Tijdens de vier tot vijf uur durende operatie vanochtend maakt een speciale infraroodcamera tumoren zichtbaar, die met het blote oog onzichtbaar zijn. „Echt fascinerend. Op een scherm naast de patiënt zien we direct waar tumoren zitten, die lichten fluorescerend groen op. Bij 30 procent vinden we meer tumorweefsel dan we vooraf dachten.”

Infuus

Het felle groen, een soort glow in the dark, maakt het mogelijk kankercellen heel precies op te sporen en te verwijderen. Ten onrechte verdachte plekken worden juist gespaard. Ook daalt het risico dat na een operatie niet alle kankercellen weg zijn. Hoe dan? Drie tot vijf dagen voor de operatie krijgt de patiënt via een infuus fluorescerende contrastvloeistof in het bloed gespoten. Dat gebeurt in het LUMC. In de vloeistof zit een ’tumor-specifieke’ marker die zich alleen hecht aan kankercellen. „Als een soort jas.” De vloeistof geeft geen ernstige bijwerkingen.

Lichten uit

Normaal gaat de verlichting tijdens een operatie volop aan, maar vanochtend knippen de lichten uit. „We maken het helemaal donker in de OK. De speciale infraroodcamera is op de patiënt gericht en de ’tumormarkers’ weerkaatsen het licht. Op het beeldscherm naast de patiënt zien we dan het tumorweefsel groen oplichten.”

’Glow in the dark’ bij opereren van endeldarmkanker kan levens redden. Chirurg: ’Ik ben er extreem enthousiast over’
Haarlemse chirurg Miranda Kusters (38).
© Foto Amsterdam UMC/Anita Edrige

De eerste keer vergeet de Haarlemse nooit meer. ,,Wow ja, dat was wel een momentje. Het hele team zat gefascineerd naar het scherm te kijken. Tijdens de operatie doe je vijf tot vijftien keer het licht uit. Als iets groen oplicht, weet ik: ’Oké, dáár zit tumorweefsel. Het snijden doe je vervolgens met het licht aan.” Ook patiënten hebben uitgekeken naar deze aanpak. ,,Sommigen stelden hun operatie liever uit zodat ze aan deze studie kunnen meedoen.”

Stoma

Ongeveer 1 op de 20 Nederlanders krijgt darmkanker en 1 van de 3 daarvan heeft endeldarmkanker. Dat is een tumor in het laatste stuk darm voor de anus. Een operatie eindigt vaak in een (tijdelijke) stoma.

Het opereren met kleurtechniek geeft chirurgen veel meer ’zekerheid’. Ze kunnen ’real-time’ onderscheid maken tussen gezonde cellen en kankercellen. Kusters: „Normaal vaar je op dat wat je handen voelen en ogen zien. Maar het lastige bij endeldarmkanker is dat patiënten vaak bestralingen krijgen waardoor de tumor krimpt. Overal zit littekenweefsel, dat is allemaal hard. Voelen helpt niet echt. Je schat vooraf op basis van de MRI-scan in waar de tumor zit. Maar nu zie je tijdens het opereren of het litteken- of tumorweefsel is. Dat is fantastisch.”

Na tien dagen volgt de uitslag van de patholoog, die het weefsel onder de microscoop bekijkt.

Snijranden

,,Maar ik weet al: er zit geen tumorweefsel in de snijranden.” De techniek is ook een uitkomst voor patiënten met teruggekeerde endeldarmkanker, omdat die vaak veel littekenweefsel hebben van de oude operatie. Een tumor moet wel groot genoeg zijn. ,,Hij moet door de twee centimeter dikke vetlaag om de endeldarm heen zijn gegroeid. Dan pas krijgen we hem goed in beeld.”

Essentieel bij de behandeling van endeldarmkanker is dat de rand van wat je weghaalt kankervrij is. ,,Dan is de kans dat het terugkomt heel klein. Als er wél tumorweefsel in de snijrand zit is de kans op terugkeer 50 procent. Dat is enorm vervelend voor patiënten. We willen dat het niet meer voorkomt dat er tumorweefsel in de snijrand achterblijft.” Patiënten in het onderzoek worden drie jaar gevolgd. ,,Als endeldarmkanker terugkomt gebeurt dat in 95 procent binnen drie jaar. We willen zeker weten dat het niet meer terugkeert.”

Levens redden

Volgens Kusters heeft opereren met tumorspecifieke contrastvloeistof de toekomst. Ook andere tumorsoorten gaan op deze manier worden opgespoord. ,,Dit kan levens gaan redden. Dat geloof ik echt. Als we alleen al het terugkomen van kanker kunnen voorkomen, is dat winst. Want als patiënten opnieuw geopereerd moeten worden raken daarbij meer weefsels beschadigd en hebben ze veel pijn. Dat verslechtert de kwaliteit van leven. Bovendien heeft de helft op dat moment uitzaaiingen en kan helemaal niet meer geopereerd worden.”

Het Erasmus MC in Rotterdam, Catharina Ziekenhuis in Eindhoven, Haaglanden Medisch Centrum en Centre for Human Drug Research doen ook mee aan het onderzoek. KWF Kankerbestrijding schenkt 1 miljoen euro. Het Cancer Center Amsterdam hielp bij de aanschaf van de camera.

Meer nieuws uit Metropool