Premium

’Alsof ze zich met duizenden tegelijk op me stortten’ - killer bees teisterden oud-kaschef Art Vogel van Hortus botanicus

1/2
Leiden

Plantenjagers hebben gevaarlijk werk. De natuur waar de biologen werken, is vaak onherbergzaam, zoals oud-kaschef en hortulanus Art Vogel (70) van de Hortus botanicus herhaaldelijk moest ervaren. De eerste keer was dat op Papoea Nieuw-Guinea, toen agressief bijtende mieren hem hoog in een boom aanvielen terwijl hij een orchidee plukte. Hij dook, met de orchidee nog in de hand, vanuit de boom ’de rivier in, om de mieren en het mierenzuur van me af te spoelen’.

Art Vogel was twintig jaar lang, van 1990 tot 2010, als hoofd kassen een gezicht van de Leidse Hortus botanicus. Dat hij op zo’n mooie plek zou belanden, had zijn vader niet gedacht, toen hij als 14-jarige van de LTS werd gestuurd. Technisch was de jongen uit Bennebroek niet; voor loodgieter, het beroep van zijn vader, wilde hij niet deugen. Nou, zei zijn vader, ga dan maar werken bij dahliakwekerij Geerlings in Heemstede.

De Amsterdamse schrijfster Bregje Bleeker raakte gefascineerd door Vogel toen ze tien jaar geleden een lezing van hem bijwoonde. Een man, die zo vol verhalen zit, verdient een biografie, vond ze. Op basis van gesprekken met hem stelde ze het boek ’Ik ben hier even geweest... Verhalen van Art Vogel’ samen. Het verscheen afgelopen week in eigen beheer. Het is op dit moment alleen bij de kassa van de Hortus te koop, en kost daar tien euro. De opbrengst gaat helemaal naar de stichting Vrienden van de Leidse Hortus.

Vogelii

Vogel begon in 1970 als tuinman voor de destijds gloednieuwe Hortus botanicus van de Vrije Universiteit Amsterdam. Tussen de bedrijven door haalde hij een diploma aan de middelbare tuinbouwschool. Ook maakte hij reizen naar Midden- en Zuid-Amerika om planten voor de nieuwe hortus te verzamelen. Als het voor wetenschappelijk onderzoek was, kon dat toen nog vrij gemakkelijk, herinnert Vogel zich. Als dank voor zijn inspanningen vernoemde de begin deze maand overleden botanicus Carlyle Luer (1922-2019) een nieuwe orchidee naar hem: Lepanthes vogelii. Het was voor het eerst, maar zeker niet voor het laatst, dat een plant naar hem werd vernoemd.

Killer bees

Hoe gevaarlijk het zoeken naar planten kan zijn, bleek in 2008, tijdens een expeditie naar de Mexicaanse deelstaat Oaxaca. Hier komen veel ’killer bees’ voor. Deze hybride honingbijensoort, oorspronkelijk gekweekt om de honingproductie in tropische streken op te voeren, kan enorm agressief zijn. Ze leven in korven, maar vaak ook in nesten in de grond.

Vogel stapte op zo’n nest, met als gevolg dat de bijen ’in donkere wolken’ op hem afkwamen. ,,Ik liep als een dolle om mezelf heen te zwaaien. Ik kon er niet van weglopen’’, laat hij Bleeker optekenen. ,,Alsof ze zich met duizenden tegelijk op me stortten. Mijn hoofd, mijn hals, mijn armen, oren en neus, alles zat onder en op een gegeven moment kon ik niets meer, ik was zo geprikt dat ik in elkaar zakte.’’ Gelukkig begon het te regenen, waardoor de agressie van de bijen wat afnam. Andere expeditieleden benutten die kans om hem weg te slepen en hem naar een streekhospitaal te brengen. ,,Twee zusters haalden de angels eruit. Driehonderdzestig steken had ik gehad.’’ Bij vijfhonderd steken, hoorde hij, is zo’n aanval dodelijk.

In zijn lange carrière hield Vogel zich onder meer bezig met orchideeën, de Amorphophallus titanus (ook bekend als ’penisplant’) en met cycassen, een oerplant die nog het meest wegheeft van een kruising tussen varen en een palm. Door zijn werk kreeg hij ook contact met de rijke Heemsteedse orchideeënliefhebster Tineke Roelfsema. In 1997 betaalde ze voor de Hortus een glazen wand, die de gesloten orchideeënkas afschermt van het voor het publiek toegankelijke deel, waardoor de bijzondere orchideeën toch te zien zijn.

Verdragen

In zijn memoires merkt Vogel op dat expedities zoals hij die destijds maakte, nu zo goed als onmogelijk zijn. Internationale verdragen die illegale handel in dieren en planten moeten voorkomen, zoals CITES (1973) en het Nagoya Protocol (2014) maken het moeilijker om planten in het wild te verzamelen.

De verdragen zijn bedoeld om de inheemse biodiversiteit te beschermen en om te voorkomen dat commerciële handelaars en toeristen de kwetsbare tropische natuur leeghalen. Maar ook de botanische tuinen krijgen te maken met deze ’bureaucratische monsters’. ,,Ze hinderen de wetenschap enorm.’’

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.