De laatste, hartverscheurende brief van de Helderse verzetsman Henk Handgraaf

© Foto Afgestoft
Den Helder

In Den Helder is een hartverscheurende brief opgedoken. Hij is in de Tweede Wereldoorlog geschreven door drukker Henk Handgraaf die door de Duitsers is doodgeschoten omdat hij een krantje van het verzet drukte.

,,Ik kreeg het benauwd toen ik de brief voor het eerst las”, zegt Remon Boonstra, kenner van de Tweede Wereldoorlog en beheerder van de Kroontjesbunker. ,,De brief aan zijn ouders, die Henk geschreven heeft aan de vooravond van zijn executie, is zo aangrijpend. Daar word je stil van.”

Henk Handgraaf schreef de afscheidsbrief op 4 november 1942. Hij zat toen in een gevangenis in Amsterdam. Waarschijnlijk de bajes aan de Weteringschans, waar veel in Noord-Holland gevangen genomen verzetsstrijders terecht kwamen.

Het gaat om een door een vrouw (zijn moeder?) gemaakte, handgeschreven kopie van de oorspronkelijke brief, want boven aan staat de zin: ’Afschrift van de laatste brief van Henk’.

Driedaagse

De brief is in het bezit gekomen van stichting voor historie Afgestoft. Voorzitter Cees Rondèl: ,,Deze brief kregen we vorig jaar tijdens de Afgestoft Driedaagse aangeboden. Toen ik het schrijven onder ogen kreeg, werd ik er emotioneel van. Het is zeer aangrijpend om te lezen wat er in een plaatsgenoot omging in de laatste uren van zijn leven”, zegt de stadshistoricus.

Hij vervolgt: ,,Ik gaf de brief vervolgens aan mijn mede-bestuurslid Remon Boonstra die de historie van de Tweede Wereldoorlog bestudeert. Ook Remon was direct onder de indruk van het epistel. Dit is een bijzonder document dat het verdient om grotere aandacht te krijgen.”

Gemarteld

Over de figuur Henk Handgraaf is niet veel bekend. Hij werd geboren op 3 september 1909 en is gestorven op 4 november 1942, op 33-jarige leeftijd. Hij was eigenaar van een kleine drukkerij aan de Spoorstraat en drukte daar onder meer krantjes voor het verzet. Handgraaf is door verraad bekend geworden bij de Duitsers.

Hij is opgepakt door de Grüne Polizei en vervolgens per vrachtauto naar Amsterdam overgebracht voor verhoor door de Gestapo. Dat hij daarbij gemarteld is, is zeker. De Duitsers haalden alles uit de kast om via drukkers meer over het plaatselijke verzet en de leidende figuren daarin te weten te komen. Voor aan het verzet gekoppelde mensen als Handgraaf was het vonnis na een bekentenis meestal: doodstraf door het vuurpeloton.

In zijn brief schrijft de ter dood veroordeelde om 12.30 uur op de laatste dag van zijn bestaan op aarde: ’Heden word ik in de gelegenheid gesteld een afscheidsbrief te schrijven naar U. Want heden middag om 3 uur word ik doodgeschoten’.

De ijzingwekkende zinnen zijn verbazend nuchter opgeschreven. Hier spreekt een man die niets meer te verliezen heeft. Zijn noodlot staat vast. Hij heeft zich ermee verzoend, maar tekent aan: ’Ik had niet kunnen denken dat het zo ver zou komen. Op de zaak terug te komen heeft geen zin meer. Het is zo gelopen en het was niet mijn bedoeling U verdriet aan te doen’.

Handgraaf heeft - een paar uur voor zijn executie - meer medelijden met zijn ouders die hun kind verliezen, dan met zichzelf. Bijzonder nobel en koelbloedig. Henk was een gelovig mens, zoals zovelen in die tijd.

Hij schrijft over de hoop die gelovigen hebben in een hiernamaals: ’Ik ga van deze wereld scheiden; van U allen. Om U met Gods hulp misschien in de Hemel terug te zien’. Het woord ’misschien’ geeft aan dat Handgraaf er toch niet helemaal zeker van was dat het ook zo zou gaan.

Schrikbewind

De brief is een zeer waardevol historisch document dat vandaag voor het eerst sinds 77 jaar wereldkundig gemaakt wordt. Het is het zoveelste tastbare bewijs van het schrikbewind dat de Duitse bezetter van mei 1940 tot en met half mei 1945 in Den Helder heeft gevoerd.

Den Helder was immers langer bezet dan alle andere Nederlandse steden omdat de geallieerden pas op 8 mei in de marinestad arriveerden. In de eerste dagen na de bevrijding van de gemeente stonden er zelfs gemengde wachtposten van Duitse en Canadese militairen bij de belangrijkste verkeersknooppunten in de stad.

Voor de Duitsers was Festung Den Helder een van de belangrijkste militaire bases van Nederland.

De marinehaven, de forten en natuurlijk de Rijkswerf waren alle van groot belang voor de oorlogsvoering. Daarnaast vormde de locatie aan de kust een ideale plek voor diverse luister- en observatieposten om uit Engeland vliegende bommenwerpers en jachtvliegtuigen op te merken.

In de Kroontjesbunker was voor dat doel een controlecentrum ingericht waar op grote borden de posities van vijandelijke vliegtuigen en oorlogsschepen bijgehouden werd. Op de vliegvelden De Kooy en dat van Texel stonden Messerschmitts dag en nacht gereed om op te stijgen en zo de aanstormende geallieerde luchtvloot te bestoken.

Geallieerde vliegers waagden hun leven om de installaties en schepen van de Kriegsmarine en de Rijkswerf te vernietigen. Daarbij werd ook veel schade aangericht. Het is dan ook niet ologisch dat delen van de bevolking in opstand kwamen tegen wat werd genoemd ’de Mof’. Henk Handgraaf was één van hen.

Meer nieuws uit Extra

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.