Premium

Lakenhal-timmerman Frank van der Groen in de ban van armadawimpel op schilderij uit 17de eeuw

Lakenhal-timmerman Frank van der Groen in de ban van armadawimpel op schilderij uit 17de eeuw
Frank van der Groen: ,,Alle protestanten die schepen hadden rond de Noordzee, waren erbij.’’
© Foto Leidsch Dagblad

Toeval bestaat niet. Vanaf 27 maart is de wimpel die Leidenaar Pieter van der Does in 1588 veroverde op de Spaanse Armada en trots de stad in bracht, te zien in De Lakenhal. En juist nu denkt Frank van der Groen, timmerman van het Leidse museum, ontdekt te hebben dat op een eeuwenoud schilderij in Engeland het exacte moment is vastgelegd dat dit dundoek uit de mast van oorlogsschip San Mateo wordt gehaald.

Van der Groen zit al een paar jaar te wroeten in de Leidse historie van eind zestiende eeuw. Gewoon omdat hij het leuk vindt en de stad hem na aan het hart ligt. Het is wel zo’n typisch geval van een nogal uit de hand gelopen hobby. Hij gaat er helemaal in op en schafte er boeken voor aan die zelf haast een plekje in een museum verdienen.

Met name de bewoners en bezoekers van het Prinsenhof - dat op de hoek van het Rapenburg stond - trekken zijn aandacht. Prins Maurits, Justinius, Louise de Coligny en natuurlijk Willem van Oranje zelf... Om nog maar te zwijgen van alle landelijke en internationale hoogwaardigheidsbekleders waarmee zij te maken hadden en die in Leiden langskwamen. Leiden is in die tijd de tweede stad van het land en iedereen die wat voorstelt, komt er. „Kortom, ze kenden elkaar toen allemaal. Die verbanden wil ik in kaart brengen.”

Als zeiler en meubelmaker is Van der Groen bovendien extra geïnteresseerd in de scheepsbouw, dus de Armada heeft zijn bijzondere belangstelling. De Hollandse protestanten en dus de Leidenaars speelden daarbij ook een belangrijke rol; zij moesten aan deze kant van het Kanaal de Spaanse versterkingen de overtocht beletten. „Zeeuwen, Denen, Holland, Leiden. Eigenlijk alle protestanten die schepen hadden rond de Noordzee, waren erbij.”

En iedereen voerde zijn eigen herkenningstekens. Van een provincie, een stad, land, een geloof en nautische symbolen... op schilderijen van de beroemde zeeslag is een bonte verzameling vlaggen, banieren en wimpels te zien. Ook de wimpel die Van der Does buitmaakte, is erop te zien; meerdere schepen aan Spaanse zijde hadden die in top, waarop onder meer een afbeelding van Jezus aan het kruis geschilderd is. De wimpel was liefst twaalf meter lang (van het Leidse exemplaar zijn er daarvan nu nog vier over) en in de Pieterskerk hing hij lange tijd van de nok tot bijna aan de grond.

Van der Groen kent de wimpel goed. Al zijn de restanten van het kwetsbare linnen zorgvuldig opgeborgen, zij bevinden zich in zijn directe werkomgeving. Binnenkort maakt de wimpel ook deel uit van de Pilgrimtentoonstelling, als tastbaar overblijfsel van de godsdienststrijd waarin Europa destijds verwikkeld was. De wimpel is dan voor het eerst weer te zien sinds hij in 1988 werd uitgeleend aan het National Maritime Museum in Greenwich - vanwege het vierhonderdste gedenkjaar van de ’onoverwinnelijke vloot’. Daarna verdween het doek in het depot. Het was te kwetsbaar geworden.

Lakenhal-timmerman Frank van der Groen in de ban van armadawimpel op schilderij uit 17de eeuw
Een onbekende schilder legde meer- dere belangrijke gebeurtenissen uit de slag vast op één schilderij.
© Foto The Worshipful Society of Apothecaries

Sleutels

Dus toen Van der Groen op internet het vroeg-zeventiende-eeuwse schilderij tegenkwam dat John Nussey in 1846 schonk aan The Worshipful Society of Apothecaries, en waarop enkele belangrijke gebeurtenissen uit de strijd tegen de Armada zijn samengevoegd, werd zijn blik als vanzelf naar de rechterkant getrokken. Middenin de zeeslag bij Grevelingen die daar getoond wordt, wappert fier een vlag met de Leidse sleutels. Op het schip ernaast, dat de wimpel voert, is een figuur te zien. Kan niet missen, denkt Van der Groen: deze onbekende schilder heeft het exacte moment afgebeeld dat de wimpel werd neergehaald. „Geweldig, toch? Ik denk dat een heleboel Leidenaars dit hartstikke leuk vinden om te weten, en om het te kunnen zien.”

Lakenhal-timmerman Frank van der Groen in de ban van armadawimpel op schilderij uit 17de eeuw
Leidse sleutels en iemand in de mast bij de wimpel.

Het is niet direct te zeggen of hij iets nieuws ontdekt heeft. De slag voor de Vlaamse kust, op de zevende dag nadat de Armada werd onderschept, is overbekend. Dat de wimpel veroverd is ook. Sterker, een van de redenen dat die zoveel korter werd in de loop der jaren, is vermoedelijk doordat katholieke stadsbezoekers er stiekem stukjes van meenamen als een soort reliek. En er zijn wel meer schilderijen waarop te zien is hoe een Hollands schip de San Mateo lastig valt, de betreffende Portugese oorlogsbodem. Maar dat is steeds voordat Van der Does zijn oorlogsbuit er vanaf laat halen, en niet met Leidse sleutels in top. Ook in omschrijvingen van dit specifieke schilderij heeft Van der Groen nog niemand gevonden die dit detail beschrijft.

Zelfs bijzonder hoogleraar Karen Hearn meldt het niet in haar rapport over het onderzoek dat zij vijftien jaar geleden deed naar het schilderij. Zij vermeldt zelfs de San Mateo niet, maar refereert aan de Nuestra Senora del Rosario. Dat schip raakte in de strijd een mast kwijt - en ook dat is op het doek te zien. Al moet gezegd dat Hearn gevraagd was om de schilder te achterhalen - wat niet gelukt is - en niet per se om de afgebeelde scenes tot in detail te beschrijven.

Nu is het een drukte van jewelste in het strijdgewoel op dat stukje van het doek, en het zou ook zomaar kunnen dat alléén die mast van de San Mateo te zien is - verder aan het zicht onttrokken door de ’Rosario’. Maar ook als het wel één vaartuig is, is er voor Van der Groen niets aan de hand. Hij wijst op de hele compositie van het schilderij, waarop allerlei gebeurtenissen zijn samengevoegd, die destijds op verschillende data aan weerszijden van het Kanaal plaatsvonden. „Dus dit kan de schilder natuurlijk ook gewoon gecombineerd hebben. Het zijn in ieder geval duidelijk de Leidse sleutels en die wimpel. Daarover kan geen misverstand bestaan.”

Achtergrond: De ’onoverwinnelijk vloot’

De Spaanse Armada is de vloot waarmee de Spaanse koning Filips II Engeland wilde binnenvallen in 1588. De 137 schepen tellende vloot bracht zelf veel manschappen mee, maar was ook nadrukkelijk bedoeld om het eigenlijke invasieleger over te zetten dat in Vlaanderen verzamelde. Onder meer Nederlandse schepen blokkeerden daar de boel en de Engelse vloot onderschepte de Armada. De ’onoverwinnelijke vloot’ raakte zwaar gehavend en keerde huiswaarts via een omweg rond Schotland, waarbij ter hoogte van Ierland in een zware storm ook nog eens veel schepen vergingen.

Achtergrond: De clubkleuren van verzet

Op nogal wat schilderijen van de Armada is in het strijdgewoel een rood-wit of geel-wit gestreepte vlag te zien, met negen banen. Over de betekenis daarvan bestaat enige discussie. Sowieso over veel vlaggen uit die tijd. ,,We weten veel te weinig van vlagvoering’’, zegt dr. Remmelt Daalder, oud-conservator picturalia van het Amsterdamse Scheepvaartmuseum en deskundig op het gebied van maritieme kunst en geschiedenis.

Daarbij komt nog dat die twee vlaggen soms, vaak of misschien wel altijd eigenlijk dezelfde vlag zijn. Geel en oranje verbleekten snel, ook op schilderijen, weet de Leidse maritiem historicus Els van Eijck van Heslinga. ,,Dat is ook de reden dat wij nu een rood/wit/blauwe vlag hebben, en geen oranje/wit/blauw.’’

Frank van der Groen heeft zijn eigen theorie. Hij denkt dat het een herkenningsteken is. Clubkleuren, zeg maar. ,,Het is speculatie, maar je wilt in die chaos toch voorkomen dat je je eigen schepen aan flenters schiet. Zoals je ook ziet op het schilderij in De Lakenhal over de uitval bij de Boshuyzerkade. Daar hebben de vrijbuiters witte bandages om de armen om herkend te worden.’’

Als zijn theorie klopt, dan zou dat van belang kunnen zijn voor de kennis over sommige andere schilderijen. Zo zag Van der Groen de gestreepte vlag ook op een werk van de bekende schilder Hendrik Cornelisz. Vroom in de tentoonstelling ’In de ban van de zee’ in het Haagse Bredius museum. Het staat te boek aan ’een ontscheping bij Dover’, maar Van der Groen vermoedt een scene uit de armadastrijd. ,,Ik denk dat dit de oversteek laat zien van het smaldeel van de Engelse admiraal Lord Henri Seymour om zich aan te sluiten bij de vloot onder admiraal Lord Howard. Seymour lag verderop in het Kanaal te wachten en Howard stuurde, toen ze de Armada ontdekt hadden, een adviesjacht om hem op te halen. Dat is het bootje dat je links ziet. En kijk, heel vaag op de achtergrond, daar vaart een schip onder Deense vlag. Dat klopt ook, die zaten ook in de vloot.’’

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.