Premium

Meedoen, ertoe doen, ook als je ouder bent, daar draait het voor Tineke Abma om

Meedoen, ertoe doen, ook als je ouder bent, daar draait het voor Tineke Abma om
Tineke Abma.
© Foto Hielco Kuipers

Ouderdom kan een balanceeract zijn. ,,De tijd zit ouderen op de hielen’’, zegt Tineke Abma (55). Zij is sinds drie maanden de nieuwe directeur van de Leyden Academy, de Leidse onderzoeksorganisatie de de kwaliteit van leven van oudere mensen wil verbeteren. Afnemende geestkracht kan een vloek zijn voor bijvoorbeeld een hoogleraar met emeritaat, die tóch nog dat mooie hoofdwerk wil schrijven waarin hij of zij een leven lang onderzoek samenvat. ,,Het lichaam wil nog, maar het hoofd kan niet meer’’, zegt Abma. ,,Hoe kun je dat accepteren? Wat is dan nog belangrijk in het leven, hoe geef je er betekenis aan?

Abma is de derde directeur van de in 2008 opgerichte Leyden Academy. De toevoeging ’on Vitality and Ageing’ en de afkorting LAVA gebruikt de organisatie niet meer zoveel. Te lang, te omslachtig, en ook minder nodig nu zij aan bekendheid heeft gewonnen. Zeker in de Leidse regio, maar ook landelijk staatde ’Leyden Academy’ voor onderzoek naar veroudering.

Abma is de derde directeur van de Leyden Academy, na Rudi Westendorp (2008-2014) en Joris Slaets (2015-2019). Westendorp leidde het instituut in een tijd waarin er nog weinig belangstelling was voor het fenomeen ’ouder worden’. Zeker in de medische wereld bestond de ’ouder wordende mens’ eigenlijk niet, zegt Abma. ,,Artsen keken vooral naar de klachten en ziekten die ouderen kunnen krijgen. Ze zagen ouderdom niet ’als hoofdstuk in het boek van het leven’.’’

Onderdelen

Met zijn baanbrekende boek ’Oud worden zonder het te zijn. Over vitaliteit en veroudering’ heeft Westendorp een reputatie gekregen als een arts die het lichaam beschouwt als een verzameling onderdelen. Versleten heupen, knieeën, ooglenzen, hartkleppen, kiezen - ze kunnen als auto-onderdelen worden vervangen, en het lichaam kan weer vooruit. Dat is slechts één deel van Westendorps boodschap, zegt Abma. ,,De nadruk in zijn verhaal lag veel meer op preventie. Hij wilde nadenken over de periode die aan de ouderdom vooraf gaat. Hoe kunnen we gezond oud worden en ouderdomskwalen voorkomen? Destijds was dat een nieuw geluid. Nu, tien jaar later, staat leefstijlgeneeskunde wel op de kaart.’’

Joris Slaets verlegde het accent bij de Leyden Academy naar de hoge ouderdom. Hij verzette zich tegen het idee van ’ouderdom als ziekte’. ,,Nee, hij ziet ouderen als mensen die ondanks ziekte en kwetsbaarheid betekenis willen hebben én geven, en die plezier in het leven willen hebben’’, zegt Abma. Slaets roept ouderen op om bij zichzelf te rade te gaan en na te denken over wat zij nog kunnen en wat zij nog willen, zelfs als zij aan huis gekluisterd zijn. ,,Ook zij kunnen actief doelen nastreven en proberen om iets voor elkaar te betekenen.’’

Participatie

Tineke Abma is, als eerste directeur van de Leyden Academy, geen arts. De geboren Friezin uit Joure volgde weliswaar een verpleegkundeopleiding, maar ontwikkelde zich daarna tot sociaal onderzoeker met participatie van ouderen in de zorg als specialisatie. Meedoen, een plek hebben in de samenleving, burgerschap en ’ertoe doen, ook als je ouder wordt’, dat is waar het voor haar al decennialang om draait. Naast haar baan als directeur van de Leyden Academy blijft ze dan ook actief als hoogleraar Participatie en Diversiteit aan het Amsterdam UMC (VU Medisch Centrum).

De directies van verpleeghuizen en andere zorginstellingen zijn niet tegen participatie van hun oudere ’cliënten’. Ze hebben cliëntenraden, waarin ze bewoners advies vragen over beleidsvoorstellen voor de toekomst. Toch lijden zulke raden vaak een wat moeizaam bestaan, omdat de agendapunten ver afstaan van de dagelijkse realiteit van het leven in een verpleeghuis.

Abstract

In 2009 begon Abma een langjarig onderzoek naar de dagelijkse praktijk van participatie en inspraak in een Limburgs verpleeghuis. Ze ontdekte al snel dat de bewoners graag betrokken wilden worden bij de dagelijkse gang van zaken in hun huis, maar liever niet door mee te vergaderen in de cliëntenraad. ,,Dat vonden ze abstract, ambtelijk en niet van betekenis voor hun dagelijks leven.’’

Anders

Abma besloot om de bewoners in informele gesprekken te vragen ’waar ze mee zaten’, en wat er in hun ogen anders moest in het verpleeghuis. Een terugkerend thema was het avondeten. ,,Dat vonden ze niet lekker en niet echt gezond en ze vonden het aan tafel ook niet gezellig. Het kwam koud op tafel, had geen geur en geen smaak, maar ze wisten niet van elkaar dat ze er allemaal een afkeer van hadden!’’ Abma moedigde de bewoners aan om op onderzoek uit te gaan. Acht vrouwen, die zich tooiden met de geuzennaam ’De Smaakmakers’, voelden daar wel wat voor. ,,Het was moeilijk uitvoerbaar, want ze zaten natuurlijk niet voor niets in een verpleeghuis. Maar gezamenlijk hadden ze een kracht die ze ieder individueel niet hadden. Met z’n achten durfden ze te zeggen: ’Hier betalen we niet voor!’ ’’

Het bleek dat de directie, om kosten te besparen, de maaltijden had uitbesteed aan een centrale keuken. ,,We hebben een busje gehuurd, zijn daar met de bewoners naartoe gegaan en hebben met de kok gesproken.’’ Uiteindelijk deden ze het voorstel om de keuken die het verpleeghuis nog had, maar die was gesloten, te heropenen. ,,Dat was een concrete verbetering. De bewoonsters waren trots op wat ze hadden bereikt. Ze voelden dat ze ertoe deden, al waren ze nog zo kwetsbaar.’’

Dansvloer

In Leiden wil Abma onder meer ouderen betrekken bij onderzoek naar kunst en cultuur. Al enkele jaren is de grote collegezaal in het Poortgebouw elke woensdagmorgen in gebruik als dansvloer. Als ’ontmoetingsplek met dans en muziek’ wordt de ruimte gebruikt voor mensen met een chronische bewegingsbeperking zoals Parkinson, MS of reuma. Het is wonderlijk, zegt Abma, hoe dans mensen verandert die ogenschijnlijk weinig meer met hun lichaam kunnen. ,,Ik ontmoet mensen die met dans bij iets kunnen komen dat ze kwijt waren.’’

Op dit spoor hoopt ze de komende jaren te kunnen doorgaan. In december vorig jaar slaagden Abma en haar team erin om een deel van 500.000 euro subsidie te verwerven voor een onderzoek naar de mogelijkheden die kunst biedt om het leven van ouderen die langdurige zorg nodig hebben, zin en betekenis te geven. Het project wordt betaald door wetenschapsfinancier ZonMw. Concreet wil Abma weten hoe kunst kan bijdragen aan ’de wens van ouderen om zich te uiten en creatief te zijn’. Ze heeft contact met kunstenaars die graag maatschappelijk relevant willen zijn, en ze hoopt dat ze van de Leyden Academy kan laten bruisen van kunst en creativiteit.

Collegereeks leert ouderen ’vitaal en betekenisvol’ te leven

Oud worden wil iedereen wel, maar ’oud zijn’, in de betekenis van versleten, ziek en afgeleefd - nee, dat vindt niemand een aantrekkelijk vooruitzicht. De Leyden Academy geeft vanaf 10 maart in het Poortgebouw aan de Rijnsburgerweg 10 in Leiden een reeks van zeven colleges over de vraag hoe ouderen vitaal, scherp en sociaal actief kunnen blijven. De sprekers koppelen nieuwe wetenschappelijke inzichten aan praktische tips en adviezen.

De collegereeks is primair gericht op 55-plussers, aldus woordvoerster Yvonne Koemans, bij wie belangstellenden zich ook telefonisch kunnen opgeven: 071-5240960 of 06-42027391. Voor 199 euro krijgen de deelnemers lesmateriaal, waaronder twee boeken en een syllabus met leesmateriaal en verwijzingen naar video’s op internet.

Kern van de colleges is dat veroudering samenhangt met leefstijl: wie er een (sociaal) actieve leefstijl op na houdt, verstandig eet, drinkt en beweegt, wint gezonde jaren en bespaart kosten.

10 maart - Biologie van veroudering en vitaal verouderen, door verouderingsonderzoeker David van Bodegom.

17 maart - Kunst in de langdurige zorg, door hoogleraar Participatie en Diversiteit Tineke Abma en Janine Schrijver.

24 maart - Participatie, mantelzorg en familierelaties, door Tineke Abma, socioloog Nina Conkova en columnist Mohammed Benzakour.

31 maart - Leef- en woonplezier, door klinisch psycholoog Josanne Huijg en neuro-onderzoeker Lex van Delden.

7 april - Leven lang leren, pensioen en financiën, door Marie-Louise Kok en Mike Mansfield van Aegon.

14 april - Beeldvorming van ouderen en sociaal welbevinden, door antropoloog Jolanda Lindenberg.

21 april - Veroudering van het brein, door Lex van Delden.

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.