Leidse sterrenkundigen vragen hulp bij identificeren van sterrenstelsels

Leidse sterrenkundigen vragen hulp bij identificeren van sterrenstelsels
Wat hoort waarbij? Een deeltje van het heelal zoals te zien in de Lofar Radio Galaxy Zoo.
© Foto Zooniverse
Leiden

Leidse sterrenkundigen vragen hulp van het publiek bij het identificeren van sterrenstelsels uit het vroege heelal. Met behulp van radiotelescoop Lofar hebben ze de afgelopen jaren zo’n 300.000 nieuwe stelsels gevonden. Hoewel het Lofar-onderzoeksteam uit 200 sterrenkundigen uit achttien landen bestaat, hebben zij niet de mankracht om al die stelsels zelf te identificeren.

Radiosignalen uit de ruimte leveren heel andere ’plaatjes’ op dan telescopen die in zichtbaar licht werken. Zwarte gaten die stof en gas uit hun omgeving ’opeten’, vermorsen heel veel materiaal. Grote hoeveelheden stof en gas worden in grote pluimen diep de ruimte in geworpen. Tijdens dat proces worden ze flink verhit. De straling die daar het gevolg van is, wordt door radiotelescoop Lofar gezien.

De radiotelescoop is gespecialiseerd in het in kaart brengen van het vroege heelal. Zo’n 300 miljoen jaar na de Big Bang was het ’oergas’ zo ver afgekoeld, dat de eerste sterren en sterrenstelsels ontstonden. Hun straling ioniseerde het gas in het vroege heelal, en de effecten daarvan zijn nog steeds waarneembaar. Lofar ’luistert’ in het 21 centimetergebied (1420 MHz), op een spectraallijn - een elektromagnetische ’vingerafdruk’ - van waterstof.

Het identificeren van radiobronnen zoals sterrenstelsels en zwarte gaten is een soort hoger puzzelen. Op de website ’Zooniverse’ krijgen deelnemers twee foto’s te zien. De ene is een foto van een stukje van het zichtbare heelal, de andere hetzelfde deel, maar dan zoals het oplicht in de radiofrequentie. De beelden die radiobronnen opleveren, kunnen ingewikkeld zijn en het is soms moeilijk om vast te stellen welke radiobronnen bij welke sterrenstelsels horen. Door ze te combineren, zegt de Leidse sterrenkundige Tim Shimwell, helpen de puzzelaars ’onderzoekers om te begrijpen hoe radiobronnen worden gevormd en hoe zwarte gaten evolueren’. Ook wordt dan duidelijk hoe de uitstoot van gas en stof vanuit zwarte gaten verloopt.

Lofar is een verzameling van 52 luisterstations. De kern ervan, 38 stations, staat in Drenthe. Ook in Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Zweden, Polen, Ierland en Litouwen staan stations. Door samen te werken fungeren ze als de grootste telescoop op aarde. Naar verwachting wordt de precisie nog enorm vergroot als de Franse radiotelescoop NenuFAR in gebruik komt. Door samen te werken met Lofar, wordt het waarschijnlijk zelfs mogelijk om exoplaneten te detecteren aan de hand van hun straling.

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.