Premium

De wreedheid van de Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide: hoe hij stationschef De Noo en verzetsman Dinkgreve de dood injoeg

De wreedheid van de Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide: hoe hij stationschef De Noo en verzetsman Dinkgreve de dood injoeg
De arrestatie van de Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide (met geruite sokken aan), begin mei 1945.
© Overdruk uit boek ’Een gemeente in oorlogstijd, Velsen 1940-1945’ van de Historische Kring Velsen.
Velsen

De Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide, die tijdens de Tweede Wereldoorlog nauw samenwerkte met de Duitsers en daarom na de bevrijding werd geëxecuteerd, blijft ook ver na zijn dood voor ophef zorgen. Stationschef Herman Pieter de Noo en verzetsman Wim Dinkgreve kwamen om het leven door zijn toedoen.

Van der Weides naam moet zo snel mogelijk worden verwijderd van een speciaal plakkaat in het raadhuis van Velsen, bepleitte amateur-historicus Romke van Dieren eerder in IJmuider Courant.

Op de ingelijste afbeelding staan ook namen van andere Velsense burgemeesters. Van Dieren vindt het onverteerbaar dat ’moordenaar’ Van der Weide ertussen is te vinden. ,,Zeker nu we in dit herinneringsjaar voor de 75e keer de bevrijding van Nederland vieren’’, aldus Van Dieren.

(Lees ook: De Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide vond zichzelf ’mans genoeg’ om het verzet eigenhandig ’in de kiem te smoren’)

Hoe wreed Van der Weide was, blijkt uit het verhaal over Herman Pieter de Noo. Eén korte zin kostte hem het leven. ,,Als alles staakt, moeten ook de spoorwegen maar volgen.’’ Die opmerking - of woorden van dezelfde strekking - vallen de IJmuidense stationschef uit de mond, als hij eind april 1943 bij een plaatselijke groenteboer is binnengewandeld.

De Noo reageert op een gerucht over acties bij de Hoogovens en Van Leers walsbedrijven. Wrang toeval: even verderop in de winkel staat de echtgenote van NSB-kringleider Wim Rosendahl. Net zo toevallig: op weg naar huis komt de vrouw een arbeider tegen, die haar aanraadt met het oog op de staking maar wat aardappelen in te slaan.

De wreedheid van de Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide: hoe hij stationschef De Noo en verzetsman Dinkgreve de dood injoeg
De IJmuidense stationschef Herman Pieter de Noo werd al kort na zijn arrestatie geëxecuteerd.
© collectie familie De Noo

Als Rosendahls eega even later de secretaris van de Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide tegen het lijf loopt en hem onder meer vertelt wat De Noo in de groentezaak heeft gezegd, is het lot van de stationschef bezegeld. Van der Weide wordt op de hoogte gebracht, zet een politieonderzoek in gang en trommelt al kort daarop een vertrouweling op om De Noo te arresteren.

Een of meer politiemensen zouden nog hebben geprobeerd de in het nauw gekomen stationschef in te seinen. Maar dat mag niet baten. Burgemeester Van der Weide laat De Noo naar het zogenoemde standgerecht Amsterdam overbrengen. Dat veroordeelt de stationschef in een mum van tijd ter dood. Hij wordt kort daarop geëxecuteerd.

De Noo’s verraadster komt na de oorlog in de beklaagdenbank van het Bijzonder Gerechtshof te zitten, maar wordt vrijgesproken. Niet alleen haar advocaat, ook de aanklager in het proces vindt dat er geen sprake is geweest van opzet. Hij sprak na de behandeling van de zaak slechts over ’onvoorzichtig geklets met een treurig gevolg’.

De wreedheid van de Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide: hoe hij stationschef De Noo en verzetsman Dinkgreve de dood injoeg
In NS-station Haarlem hangt een plaquette ter nagedachtenis aan de IJmuidense stationschef De Noo.
© archieffoto

Burgemeester Van der Weide wordt wél verantwoordelijk gesteld voor de executie van de IJmuidense stationschef en krijgt korte tijd later de doodstraf. Die straf wordt bij hem als een van de weinige veroordeelde NSB-burgemeesters ook uitgevoerd.

Eerbetoon

Anno 2020 draagt een van de wegen in IJmuiden de naam van de omgebrachte stationschef De Noo. In het NS-station Haarlem is een gedenkteken voor hem te vinden. De plaquette is daar komen te hangen na het verdwijnen van station IJmuiden-Oost, waar het eerbetoon aanvankelijk was te zien.

Het massale protest waarover De Noo in de IJmuidense groentezaak zijn uiteindelijk fatale opmerking maakt, gaat de geschiedenisboeken in als de april-meistakingen.

Directe aanleiding: de aankondiging van opperbevelhebber generaal Christiansen van de Duitse bezettingstroepen dat voormalige Nederlandse militairen alsnog krijgsgevangenen worden en naar Duitsland moeten, om daar dwangarbeid te verrichten.

De april-meistakingen worden gezien als een keerpunt in de bezetting van Nederland. De Duitsers wisten door het met geweld onderdrukte protest dat Nederlanders met geen mogelijkheid meer voor hun zaak waren te winnen. Voor de nazi's draaide alles verder alleen nog maar om oorlogvoering. Het verzet hier nam toe en het grote onderduiken begon.

De wreedheid van de Velsense NSB-burgemeester Tjeerd van der Weide: hoe hij stationschef De Noo en verzetsman Dinkgreve de dood injoeg
Wim Dinkgreve.
© foto collectie guus hartendorf

Ook met het lot van Wim Dinkgreve bemoeit Tjeerd van der Weide zich persoonlijk. Dat blijkt tijdens een rechtszaak na de oorlog tegen de 44-jarige sigarenwinkelierster J.H. Twisk uit IJmuiden-Oost. De IJmuider Courant doet er op 11 september 1946 verslag van.

Wim Dinkgreve is op pad gestuurd om een onderduikadres te zoeken voor het oude joodse echtpaar Fresco en Eliazer Duizend. De betrouwbare politieman Karel Haak wijst hem erop terecht te kunnen bij de sigarenwinkel.

Maar daar had hij beter weg kunnen blijven. Nadat hij in de winkel is geweest en gevraagd heeft om plaatsen voor de drie joden, neemt Twisk diezelfde avond contact op met Tjeerd van der Weide. Die stuurt zijn bloedhonden, de bekende foute politiemannen Jager en Ritman (later geliquideerd door het verzet), op pad om Dinkgreve en de drie joden in de val te lokken.

Bang

Tijdens de rechtszitting verklaart Twisk dat zij geen kant op kon, omdat tijdens het bezoek van Dinkgreve aan haar winkel twee Duitsers in haar achterkamer zouden hebben gezeten die alles hadden kunnen horen. De rechter gelooft het verhaal niet. Bang zijn voor Duitsers was één ding, actief de burgemeester bellen is wat anders.

(Lees hier ook: Laaghartig verraad van Jodenfamilie)

Na zijn arrestatie wordt Dinkgreve in de beruchte kamer 21 van het hoofdbureau van politie aan het Tiberiusplein mishandeld.

De rechter roept de voormalige burgemeester tijdens het proces tegen Twisk naar voren om te getuigen. De rechter wil meer weten over de mishandelingen, maar daarvan zegt Van der Weide zich niets te herinneren.

Er ontspint zich een discussie over de term ’mishandelen’ tussen de rechter en de getuige, zo beschrijft de IJmuider Courant in het verslag van 11 september 1946:

Getuige (Van der Weide): ’Misschien is er wel geslagen’.

President (rechter): ’Bestaat er dan een wezenlijk verschil?’

Getuige: ’Ja, dat wel: slaan is nog niet mishandelen’.

De aanklager, mr B.J. Besier, merkt daarover even later op: ’Van der Weide kan wel beweren dat hem van mishandeling niets bekend is, maar hij wist dat er een Spaansch rietje in de kamer aanwezig was’. Een Spaans rietje is een buigzame stok om mee te slaan.

Het binnenlopen in de winkel van Twisk is een fatale vergissing van Dinkgreve. In de straat is nóg een sigarenwinkel. Daar heeft Haak hem gezegd heen te gaan om te vragen naar een onderduikadres. Maar hij stapt de verkeerde winkel binnen.

Wim Dinkgreve overlijdt op 15 april 1945 in kamp Buchenwald.

(Lees hier alle verhalen over 75 jaar bevrijding)

Meer nieuws uit Extra

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.