Premium

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
De illegaliteit legt daags na de fusillade haastig een Nederlandse vlag neer op het Eerste Weteringplantsoen.
© Hollandse Hoogte / Nederlands Fotomuseum
Amsterdam

Amper twee maanden voor de bevrijding, op 12 maart 1945, verliezen 31 mannen het leven. Ze worden door de nazi’s gefusilleerd op het Eerste Weteringplantsoen in Amsterdam. In drie tientallen worden ze op een vuilnishoop opgesteld tegenover een vuurpeloton. In doodse stilte, voor een publiek van tientallen omstanders, krijgen ze de kogel. Wie wegkijkt, krijgt een klap. De fusillade wordt dit jaar voor het eerst sinds lange tijd weer op deze datum herdacht.

Er was in mei 1945, vlak na de bevrijding, al meteen een bijzonder druk bezochte herdenking. De gebeurtenis lag bij iedereen nog vers in het geheugen. Het plantsoen was te klein voor de honderden mensen die hier op af kwamen.

De brute moordpartij slaat diepe wonden. De slachtoffers komen voornamelijk uit Noord- en Zuid-Holland. Het zijn allemaal zogeheten ’Todeskandidaten’.

Als je in het laatste oorlogsjaar maar één Oranjegezinde of anti-Duitsgezinde kik geeft, word je al aangezien voor een verzetsstrijder en word je gevangengezet en bestempeld als Todeskandidat. En dan is het angstig afwachten.

Bij elke aanslag door het verzet worden tientallen Todeskandidaten lukraak uit een gevangenis gehaald en als vergelding op de plek van de aanslag doodgeschoten.

Daarna laten de Duitsers de lijken meestal 24 uur liggen, ter afschrikking. De boodschap is helder: bezondig je niet aan verzetsactiviteiten, want voor je het weet lig je hier ook tussen. Het verzet houdt zich echter in het zicht van de bevrijding in 1945 geenszins in, en dergelijke fusillades zijn bijna aan de orde van de dag.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
De Waarheid, 12 maart 1946.

De aanslag waarvoor de 31 op het Weteringplantsoen het leven laten, was gepleegd op een wrede Duitse SD’er, Ernst Wehner. Hij martelde gevangengenomen verzetsstrijders om informatie uit ze te krijgen. Het verzet heeft al eerder geprobeerd Wehner uit te schakelen.

De SD’er maakte vooral in Noord-Holland veel slachtoffers. Zo is hij na de aanslag op de Duitse officier Alois Bamberger in Haarlem hij betrokken bij represaillemaatregelen. Er werden als vergelding 109 Haarlemmers naar kamp Vught gestuurd, en tien mensen als vergelding doodgeschoten.

Vuurgevecht

Wehner is op 10 maart aanwezig in een pand waar het verzet code-documenten heeft verborgen. Er wordt huiszoeking gedaan en het verzet is bang dat de documenten worden gevonden. Ze gaan er op af en een vuurgevecht ontstaat, waarbij Wehner wordt doodgeschoten.

Twee dagen later klauteren dertig met handboeien aan elkaar geklonken mannen zwijgend een paar legertrucks in bij het Huis van Bewaring vlakbij het Leidseplein. Ze worden onder schot gehouden door Duitse soldaten.

Via Paradiso, Barlaeus, de Spiegelgracht en het Rijksmuseum rijden ze naar het Weteringplantsoen, waar in de oorlog een tijdelijke vuilnisbelt ligt. Vlak voor de berg stinkende troep stellen Duitse soldaten zich op, terwijl een aantal andere soldaten alle omstanders op het plantsoen insluiten zodat ze niet weg kunnen. Zij moeten kijken wat er gaat gebeuren.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Uit verzetskrant De Waarheid 2 april 1945

Onder de toeschouwers bevindt zich de latere minister Els Borst, dan 13 jaar, die de gebeurtenis de rest van haar leven met zich meedraagt. ,,Als je je hoofd wegdraaide kreeg je een tik. Anschauen!”

De eerste tien Todeskandidaten worden naar voren geduwd. Pal tegen de vuilnishoop moeten ze naast elkaar staan. Een vuurpeloton wordt gevormd. Een SS-officier leest voor dat deze ’saboteurs en terroristen’ wegens een ’laffe moordaanslag op een lid der bezettingsmacht’ worden doodgeschoten. Een commando klinkt. Metaal klikt. Een kogelregen. Vallende mannen.

Afschuw

Het publiek reageert vol afschuw, kinderen gillen, mensen doen handen voor hun ogen. De soldaten aan de rand van het plantsoen zorgen er met geweld voor dat geen van de toeschouwers wegkijkt. Het tweede tiental is aan de beurt.

Intense stilte, een commando, een salvo en vallende mannen. Dan de derde rij van tien mannen. Ze stappen over de lijken heen, wetend dat ze er weldra bij zullen liggen. En dat is nog geen minuut later het geval.

Het vuurpeloton marcheert af, het publiek dat door de soldaten in bedwang werd gehouden, is weer vrij om te bewegen. Geschokt maken ze dat ze naar huis komen.

De dertig lichamen blijven op last van de bezetter 24 uur op de vuilnishoop liggen, en pas de volgende dag in een open vrachtwagen gegooid en in het duingebied van Overveen in een massagraf gegooid.

Een dag later verschijnen twee verzetslieden met een Nederlandse vlag. De driekleur wordt stiekem op de fusilladeplaats gelegd. Een fotograaf knipt af. En de verzetslieden maken dat ze wegkomen.

Vuurlinie

Weinig vermeld feit is dat er nog een 31e dode valt. Aan de overkant van de gracht achter het plantsoen kijkt predikant J. Koopmans, toevallig ook lid van het verzet, naar de gebeurtenissen op zo’n 75 meter afstand van zijn huis. Hij staat recht in de vuurlinie en een gemiste kogel treft hem dodelijk.

De misdaad wordt jaarlijks op 4 mei herdacht bij het monument De Gevallen Hoornblazer. Maar dit jaar gebeurt dat ook op de dag van de fusillade zelf, precies 75 jaar na de vreselijke gebeurtenis. Op donderdag 12 maart, met een zeer uitgebreid programma dat begint om 11.00 en duurt tot 14.30 uur.

Negen van de mannen die werden doodgeschoten op 12 maart 1945:

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Reinier Pletting.

Reinier Pletting

Hij werd 26 jaar. De Beverwijkse postbode was een van de drie verzetsstrijders uit Beverwijk die werden gefusilleerd. Pletting hielp onderduikers en werkte mee aan de verspreiding van het illegale verzetsblad Vrij Nederland. Op 26 februari werd hij gearresteerd en naar Amsterdam overgebracht. Acht dagen na zijn dood beviel zijn vrouw van hun zoon Reinier-Dirk.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Jan D. Semeins.

Jan D. Semeins

De 28-jarige huisschilder uit Beverwijk was een van de drie verzetsstrijders uit die plaats die werd vermoord. Evenals zijn vrienden Jan Pleeging en Reinier Pletting bood hij hulp aan onderduikers aan en verspreidde hij het illegale verzetsblad Vrij Nederland. Na hun arrestatie op 26 februari 1945 werd hij op de lijst van Todeskandidaten gezet.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Frans ten Pas.

Frans ten Pas

De 31-jarige metaalbewerker uit Alkmaar repareerde revolvers voor het verzet. Hij werd in augustus 1944 lid van knokploeg 4710, later onderdeel van de Binnenlandse Strijdkrachten. Behalve aan vuurwapens hielp hij het verzet ook aan valse sleutels. Hij werd verraden en door een groep landwachters - gewapende NSB’ers - gearresteerd. En op de lijst Todeskandidaten gezet.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Roelof Oost.

Roelof Oost

De 37-jarige administrateur uit Medemblik verleende hulp aan onderduikers. Hij hielp ook met de verspreiding van Vrij Nederland en noteerde berichten van de verboden Engelse radiozenders om ze op papier verder te verspreiden. op 14 februari 1945 werd hij in zijn woning gearresteerd en, eenmaal gevangen in Amsterdam, op de lijst Todeskandidaten gezet.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht

Robert Murraij

De kantoorbediende uit Laren is een van de Todeskandidaten van wie geen foto beschikbaar is. De 26-jarige Gooier werd gearresteerd wegens verdenking van ’commune delicten’, bijvoorbeeld zwarte handel.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Jan Pleeging.

Jan Pleeging

De 48-jarige tuinder uit Beverwijk verborg voor het verzet wapens in zijn bollenschuur. Hij hielp ook onderduikers en verspreidde Vrij Nederland. De bollenschuur bevatte een belangrijk ondergronds wapendepot. Op 26 februari, tegelijk met Semeins en Pletting, werd hij op de vuilnishoop gezet en gefusilleerd voor het oog van vele geschokte omstanders.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Wieger Boonstra.

Wieger Boonstra

De 51-jarige verpleger uit Medemblik verborg onderduikers en haalde geld op voor het steunfonds van onderduikers. Zijn oudste zoon hielp bij het kraken van het bevolkingsregister in Medemblik. De buitgemaakte boeken werden bij pa Wieger verstopt. Die vonden de Duitsers niet bij een inval, maar hij werd evengoed ingerekend, op de lijst Todeskandidaten gezet en gefusilleerd.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Pieter Brittijn.

Pieter Brittijn

De 42-jarige boekhouder van het Provinciaal Ziekenhuis in Medemblik speelde een centrale rol in het verzet. Vele malen vergaderde het verzet in zijn woning. Hij verleende hulp aan joodse onderduikers, hielp ze aan bonkaarten en geld. Op 14 februari werd hij gearresteerd door de SD en als Todeskandidat bestempeld. Waarna hij op 12 maart met 30 anderen de kogel kreeg.

Nazi’s fusilleren twee maanden voor de bevrijding 31 mannen in Amsterdam. En kijken was verplicht
Rob Goris.

Jacob Goris

De magazijnmeester en vakbondsman bij machinefabriek Duyvis & Co in Koog aan de Zaan bracht het verzetsblad ’Strijd’ rond, toen hij op 27 januari 1945 door een patrouille Landwachters werd gearresteerd. Hij bracht al vanaf 1942 grote aantallen verzetskranten rond. In het Huis van Bewaring in Alkmaar werd hij eerst zwaar gemarteld, voordat hij naar Amsterdam werd gestuurd, en Todeskandidat werd.

Meer nieuws uit Metropool

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.