Ingehaald door de actualiteit: van fictie werd ziekte X opeens keiharde realiteit

Wasmodel met pestpustel uit ca 1900.
Museumdirecteur Amito Haarhuis.
© Foto Hielco Kuipers
’Plague dress’ van Anna Dumitriu.
1/3
Leiden

Actueler dan ’Besmet!’ kan een tentoonstelling niet zijn. Door de uitbraak van de coronapandemie werd de expositie in Rijksmuseum Boerhaave in Leiden zelfs ingehaald door de actualiteit. De tentoonstelling kon in april niet open. In allerijl is het roer omgegooid en kreeg het coronavirus een prominente plek in de expositie, die donderdag alsnog door koning Willem-Alexander wordt geopend.

Ziekte X. De Wereld Gezondheids Organisatie (WHO) waarschuwt er al jaren voor. Het bleef altijd een enigszins fictieve situatie: een onbekend virus zou wereldwijd dood en verderf zaaien. Dat klinkt als een filmscript waar Hollywood wel raad mee weet. Toen museumdirecteur Amito Haarhuis twee jaar geleden het plan opperde om een expositie aan ziekte X te wijden, kon niemand vermoeden dat dit toen nog fictieve virus de wereld anno 2020 op zijn kop zou zetten.

Mazelen

,,Mijn voornemen is om de museumcollectie vaker te koppelen aan de actualiteit’’, legt Haarhuis uit. ,,Het was toen vooral de dalende vaccinatiegraad onder kinderen, die mij op dit spoor zette. Omdat mazelen als kinderziekte nauwelijks meer voorkomt in Nederland, zien ouders soms niet meer de noodzaak van de BMR-prik. Alleen artsen zien nog de ernstige gevolgen die mazelen kan hebben. Maar als we kinderen niet meer op grote schaal vaccineren, keert de ziekte in alle hevigheid terug.’’

In een vitrine ligt een wasmodel van een 13-jarig meisje, dat aan mazelen is bezweken. ,,Dit is aan het begin van de twintigste eeuw gemaakt om het publiek te waarschuwen voor de gevolgen van mazelen. In het verleden gingen er jaarlijks 200 tot 300 kinderen dood aan deze ziekte, maar dat zijn we vergeten.’’

Tijdbalk

De huidige coronacrisis leert dat een virus opeens in alle hevigheid weer kan toeslaan. In onze maakbare samenleving denken we soms dat we alle risico’s onder controle hebben. De expositie in Museum Boerhaave leert dat door de eeuwen heen steeds weer nieuwe besmettelijke ziektes dodelijk weten toe te slaan.

In de expositieruimte hangt een tijdbalk en daarop is te zien dat corona niet op zichzelf staat. De pest slaat in de veertiende eeuw al ongenadig toe en kost naar schatting 75 tot 200 miljoen mensen het leven. Zo gaat het eeuwenlang door. Aids veroorzaakt in het laatste kwart van de vorige eeuw 32 miljoen doden. Corona sluit de lange rij van pandemieën met een nog onbekend dodental.

Mieneke te Hennepe, medisch historicus en medesamensteller van de expositie, staart naar de indrukwekkende cijfers. ,,De geschiedenis herhaalt zich. Wellicht kunnen we er ook van leren. Hoe ga je een pandemie te lijf? Hoe voorkom je dat er een zondebok wordt aangewezen? Wat is de rol van de wetenschap?’’

Pesthuis

Zoveel lijkt er niet veranderd in de loop der eeuwen. Vroeger werden patiënten ook in quarantaine geplaatst. ,,Denk aan de pesthuizen die net buiten de stad werden gebouwd’’, zegt Haarhuis. ,,En wees Donald Trump niet de Chinezen aan als zondebok? Hij had het in het begin steeds over het China-virus.’’

De museumdirecteur poseert naast het kostuum van een zeventiende-eeuwse pestdokter. ,,Vergelijk het eens met hoe artsen en verpleegkundigen onlangs moesten werken in het ziekenhuis. Het ziet er misschien minder afschrikwekkend uit, maar men is nog steeds van top tot teen ingepakt.’’

Thuiskit

Door de lockdown had het museum de gelegenheid om recente coronaspullen toe te voegen aan de expositie. Zo leende het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) een thuiskit voor coronapatiënten uit. ,,Die kregen mensen mee naar huis, zodat ze zelf bijvoorbeeld het zuurstofgehalte in hun bloed in de gaten konden houden. Op die manier werd de druk op de ziekenhuisbedden verlicht.’’ Fotografe Annabel Jeuring legde de andere kant van de coronacrisis vast. Op haar foto’s is bijvoorbeeld te zien hoe gezinsleden weer tijd voor elkaar hebben en samen muziek maken.

Het museum wil zo nu en dan ook een vaccinatiepoli inrichten in een van de zalen. Haarhuis: ,,Voor bijvoorbeeld reizigersvaccinatie of de griepprik.’’ Kiest het museum dus partij in de vaccinatiediscussie? ,,Wij zijn een wetenschapsmuseum en wij laten dus de feiten spreken.’’

’Besmet!’, t/m 9 januari 2022, Rijksmuseum Boerhaave, Leiden, www.rijksmuseumboerhaave.nl

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.