Christiaan Vogelaar neemt na 33 jaar afscheid als conservator oude kunst van De Lakenhal: ’Een museum heeft blockbusters nodig’

Scheidend conservator Christiaan Vogelaar bij een zelfportret van Willem van Mieris uit 1705.

Scheidend conservator Christiaan Vogelaar bij een zelfportret van Willem van Mieris uit 1705.© Foto Hielco Kuipers

Theo de With
Leiden

Na 33 jaar vertrekt Christiaan Vogelaar als conservator bij Museum De Lakenhal. Hij hield zich in het Leidse stadsmuseum bezig met oude kunst en organiseerde in die hoedanigheid liefst vijf Rembrandttentoonstellingen. ,,Een museum kan niet functioneren zonder mooie kunstwerken. Blockbusters zijn nodig.’’

Nee, liever niet op de foto bij het drieluik van Lucas van Leyden. Dat kent iedereen wel. Christiaan Vogelaar poseert liever bij een schilderij dat minder vaak belicht wordt. ,,Er hangt zoveel moois in dit museum.’’

Museum De Lakenhal was 33 jaar zijn thuis. Op zijn 32ste werd hij aangesteld als conservator oude kunst. ,,Ik had na mijn studie kunstgeschiedenis onder meer bij het Rijksmuseum in Amsterdam gewerkt. Maar dat is zo’n grote en bureaucratische organisatie, daar voelde ik me niet zo thuis. Bij De Lakenhal zijn de lijnen kort. Ik had nog nooit een expositie gemaakt of een aankoop gedaan. Hier werd ik ineens verantwoordelijk gemaakt voor de kunst van 1500 tot 1900, een immens terrein.’’

Goede match

Blijkbaar waren Vogelaar en De Lakenhal een goede match, want hij is nooit meer weggegaan. Nu hij 65 is geworden, vindt hij het tijd om te vertrekken. Al werkt hij met zijn opvolgster Janneke van Asperen nog wel aan een tentoonstelling over de zeventiende-eeuwse schilder David Bailley. ,,De Lakenhal heeft een prachtig vanitas-stilleven van hem. Daar wordt nu onderzoek naar gedaan in het Rijksmuseum. Met spectaculaire resultaten, kan ik alvast verklappen.’’

Christiaan Vogelaar ontpopte zich tot een gewaardeerd Rembrandtkenner. Leiden is als zijn geboortestad natuurlijk ook nadrukkelijk verbonden met de schilder. ,,Rembrandt is een ingewikkelde kunstenaar’’, vindt Vogelaar. ,,Hij is zijn hele leven zoekende gebleven. Er is daardoor geen sprake van één doorgetrokken lijn, maar er zijn telkens breuken in zijn werk. Dat complexe maakt hem ook zo interessant.’’

Blockbusters

Vijf keer werkte hij als conservator mee aan het samenstellen van een Rembrandtexpositie. ,,Ze hadden telkens een ander thema: over zijn vriendschap met collega Jan Lievens, over zijn moeder, Rembrandts etsen, zijn landschappen en anderhalf jaar geleden de jonge Rembrandt als laatste.’’

’De jonge Rembrandt’ werd met 55.000 bezoekers de best bezochte tentoonstelling ooit in De Lakenhal. Toch ontstond er achteraf ophef. Toenmalig museumdirecteur Meta Knol liet na afloop in een vlammend opiniestuk weten dat zij niet langer van plan was dit soort blockbusters te organiseren.

Het hoge bezoekersaantal was onvoldoende om uit de kosten te komen. Een kwart van de begroting van 1,2 miljoen euro ging op aan de gigantische verzekeringspremies. Knol liet weten dit soort mega-exposities niet duurzaam te vinden en wilde ook niet langer bijdragen aan de groeiverslaving, waarbij altijd alles maar groter moet.

,,Ik deel de mening van Meta Knol niet’’, zegt Vogelaar heel stellig. ,,Natuurlijk zijn wij niet het Louvre of het Prado, maar De Lakenhal is wel meer dan een klein stadsmuseum. Zo nu en dan moeten we met topstukken uitpakken. Dat is Leiden aan zijn stand verplicht en we doen bezoekers er een enorm plezier mee. Een museum heeft zo nu en dan een blockbuster nodig. Zonder mooie kunstwerken kan een museum niet functioneren. Bezoekers moeten de kunst niet meteen vergeten zijn zodra ze buiten staan. Ik geloof nog in het ouderwetse ideaal van verheffing van het volk. Bovendien zijn blockbusters een enorme stimulans voor de economie en middenstand van Leiden.’’

Christiaan Vogelaar erkent dat het ferme standpunt van Meta Knol, die overigens inmiddels directeur is van Leiden European City of Science 2022, zijn vertrek bij De Lakenhal heeft bespoedigd. ,,Ik heb best begrip voor de mening van Meta en ze weet ook dat ik het er niet mee eens ben. Na de restauratie en uitbreiding heeft het museum een nieuwe vleugel voor tijdelijke tentoonstellingen gekregen. Daar zou je waanzinnig mooie dingen kunnen doen, bijvoorbeeld in samenwerking met het Rijksmuseum of het Mauritshuis.’’

Aankopen

Een museum als De Lakenhal heeft geen ongelimiteerd budget voor de aankoop van kunstwerken. Toch wist Vogelaar zo nu en dan zijn slag te slaan. ,,Rembrandt en de Leidse fijnschilders zijn altijd de belangrijkste aandachtsgebieden geweest. ’De brillenverkoper’ van Rembrandt hebben we kunnen wegkapen voor de neus van een Amerikaanse verzamelaar. Het is een van zijn eerste werken. Gelukkig had de gemeente Leiden miljoenen verdiend met de verkoop van het energiebedrijf en zag het gemeentebestuur ook het belang in van een vroege Rembrandt voor De Lakenhal.’’

De collectie fijnschilders heeft Vogelaar met een stuk of twintig schilderijen kunnen uitbreiden. ,,Fijnschilders als Gerrit Dou en Frans van Mieris onderscheiden Leiden van steden als Dordrecht, Delft en Haarlem. Zo heb ik een zelfportret van Jan van Mieris kunnen kopen dat bij schrijver Gerard Reve in huis hing. Als conservator ben ik inderdaad bij rijke en excentrieke verzamelaars over de vloer geweest. Het voordeel is dat ik er niet voor mezelf kwam, maar voor een museum. Dan word je meestal wel wat gegund.’’

Florence

Vogelaar laat de schilderkunst voorlopig nog niet los. Zo is hij bezig met een boek over ’Het laatste oordeel’ van Lucas van Leyden en de twee drieluiken van Cornelis Engebrechtsz. Ook werkt hij in Florence mee aan een tentoonstelling over een van de laatste telgen van de machtige familie De Medici. ,,Die kwam in 1667 en 1669 naar Nederland voor onze kennis van techniek en natuurwetenschappen’’, vertelt de conservator. ,,En passant kocht hij 25 werken van Leidse fijnschilders. Deze collectie is nog compleet en komt in 2024 of 2025 uit de kelder voor een expositie in het Uffizi Museum.’’

Opvolger

Janneke van Asperen is door De Lakenhal benoemd tot nieuwe conservator oude kunst. Christiaan Vogelaar heeft zijn opvolgster afgelopen jaar nog kunnen inwerken. ,,Janneke is een jong talent en ik draag mijn taken met een gerust hart aan haar over’’, aldus Vogelaar.

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.