Wim Voermans, hoogleraar die opkomt voor de positie van de burger versus de ’ontketende overheid’

Wim Voermans ziet in het parlement een ’nieuwe mentaliteit’ ontstaan.© Foto Hielco Kuipers

Wilfred Simons
Leiden

Wie wordt de persoon van het jaar van 2021? De komende dagen kunt u elke dag kennismaken met twee genomineerden, personen uit de Leidse regio en Duin- en Bollenstreek die zich in het afgelopen jaar op een bijzondere manier verdienstelijk hebben gemaakt voor de regio of de samenleving. Vanaf vrijdag kunt u stemmen via deze site of een formulier in de krant. In de loop van januari wordt de winnaar bekend gemaakt. Hieronder de nominatie van Wim Voermans.

De macht van de regering en zelfstandige bestuursorganen is zo groot geworden, dat zij het parlement in de schaduw stelt. De Nederlandse burgers lopen daardoor het risico de democratische controle op hun overheid te verliezen, waarschuwt de Leidse hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. In februari dit jaar legde Voermans zijn zorgen neer in het persoonlijk getinte boek ’Het land moet bestuurd worden’. Maar hij is optimistisch: parlement en burgers beginnen door te krijgen dat zij hun rechten dreigen te verliezen aan een ’ontketende overheid’. Het besef groeit dat wij dit niet mogen laten gebeuren.

Stem hier op de persoon van het jaar en lees over de andere kandidaten.

Onvermoeibaar sjouwde hij het afgelopen jaar de Nederlandse krantenredacties, radio- en tv-zenders af met een alarmerende boodschap: Nederlanders, pas op! We dreigen onze democratische rechten kwijt te raken aan een almachtige overheid, die de noden van haar burgers niet kent.

Lees ook: ’Ontketend bestuur’ zet parlement en rechter steeds vaker buitenspel

De positie van de burgers tegenover de overheid kalft al af sinds het begin van het nieuwe millennium. Het parlement verliest zijn controlemacht over de regering. Machtige zelfstandige bestuursorganen zoals het UWV en DUO onttrekken zich aan elke vorm van controle. Ambtenaren doen er alles aan om het burgers zo moeilijk mogelijk te maken om een beroep te doen op hun recht om overheidsdocumenten in te zien. Hoewel Nederland nog altijd een werkende rechtsstaat is, ’gaat de boel wel aan het schuiven’, zegt de Leidse hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans.

Lang bleef dat schuiven onopgemerkt, maar de toeslagaffaire maakte overduidelijk dat de door de Belastingdienst benadeelde burgers tegenover de overheid geen enkele kans maakten. Voermans legde zijn zorgen neer in het persoonlijk getinte boek ’Het land moet bestuurd worden. Machiavelli in de polder’. Het kwam uit in februari en beleefde sindsdien vijf drukken.

Mechanismen

Voermans bleek niet als enige de boodschap uit te dragen dat de mechanismen van de rechtsstaat niet goed meer functioneren. Hij noemt ’Twee pijlers’ van zijn Leidse collega Ruud Koole, emeritus hoogleraar Politicologie, die dezelfde boodschap verkondigde en Pieter Omtzigts boek ’Een nieuw sociaal contract’. ,,Daarvan zijn er meer dan 100.000 verkocht.’’ Nu de boodschap van drie kanten kwam, versterkten de drie boeken elkaar. ,,Ze kwamen op een goed moment.’’

De gang van zaken rondom de corona-spoedwet was volgens Voermans het keerpunt. Volksgezondheidsminister Hugo de Jonge wilde in de zomer van 2020 een volmacht om coronamaatregelen te nemen - helemaal buiten toezicht van het parlement om. Als De Jonge een avondklok zou willen invoeren of burgers verplichten om anderhalve afstand te houden, dan kon het parlement hem daarvoor niet meer ter verantwoording roepen. Elke democratische controle was dan weg. De parlementariërs realiseerden zich dat zij daardoor compleet buiten spel zouden komen te staan. ,,De Tweede Kamer heeft mij toen ook uitgenodigd voor overleg’’, herinnert Voermans zich. In de wet die er uiteindelijk kwam, is de parlementaire controle wel geregeld.

Eigen positie

Voermans verwacht niet dat het kabinet Rutte IV veel werk zal maken van de ’nieuwe bestuurscultuur’, waarin kabinet en parlement weer gelijkwaardig zijn. Maar op het parlement rekent hij wel. ,,De parlementariërs van de 19 fracties denken over de meeste zaken verschillend, maar de grote meerderheid ziet wel in dat ze voor de eigen positie moet opkomen.’’ Hij ziet in de Tweede en Eerste Kamer een breed gedragen, nieuwe mentaliteit ontstaan, waarin bijvoorbeeld ook minder tolerantie is voor grof taalgebruik. ,,Ik ben daar niet pessimistisch over.’’

De Leidse hoogleraar Staats- en Bestuursrecht houdt de Nederlanders niet als enige voor dat ze moeten waken over hun grondrechten. Protestbewegingen als Viruswaarheid en Moederhart, die tegen coronamaatregelen zijn, zeggen ook dat ze hun democratische rechten willen beschermen tegen een almachtige overheid. Maar Voermans zegt dat hij niets met hen gemeen heeft. Hij verwijst naar de uitspraak van de Engelse filosoof John Stuart Mill (1806-1873), dat de ’grens van de vrijheid daar ligt, waar die van de ander wordt aangetast’. De overheid mag best de vrijheid van haar burgers beperken, als het die van de burgerij als geheel bevordert. ,,Tegenstanders van coronamaatregelen eisen wel hun grondrechten op, maar ontlopen hun verantwoordelijkheid ten opzichte van de ander.’’

Lees ook: ’Ontketend bestuur’ zet parlement en rechter steeds vaker buitenspel

Wim Voermans

Leeftijd: 60

Woonplaats: Nootdorp

Opleiding: Rechten

Beroep: Hoogleraar Staats- en Bestuursrecht

aan de Universiteit Leiden

Burgerlijke staat: Gehuwd

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.