Moet er worden bezuinigd op herbouw kerk Hoogmade door hogere prijzen of kan architect Paul Rietbroek de ’kracht van het ontwerp overeind houden’?

Architect Paul Rietbroek bij de bestektekeningen van de nieuwe Onze-Lieve-Vrouw-Geboortekerk in Hoogmade.\

Architect Paul Rietbroek bij de bestektekeningen van de nieuwe Onze-Lieve-Vrouw-Geboortekerk in Hoogmade.\© foto Taco van der Eb

Paul van der Kooij
Hoogmade

Blij maar nog niet helemaal gerust. Dat is architect Paul Rietbroek over de herbouw van deels afgebrande Onze-Lieve-Vrouw-Geboortekerk in Hoogmade die hij bouwkundig mag leiden.

Doordat de bisschop er begin deze maand zijn zegen aan gaf, is de herbouw 2,5 jaar na de brand een zekerheid. Maar door gestegen (bouw)kosten en schaarste aan materialen moet er opnieuw worden gesproken met de uitgekozen aannemer en de verzekering. ,,Voor het bedrag dat we november vorig jaar hebben afgesproken, kan de aannemer het nu niet meer maken. Dus moet hij met de indexering van de kosten terug naar de verzekering die daar vervolgens in moet meegaan. En dat kan een gevecht zijn’’, weet de architect uit ervaring.

(Tekst gaat door onder de foto)

Beeld van 4 november 2019: Onder het dak van de Onze-Lieve-Vrouw-Geboortekerk in Hoogmade is een grote brand begonnen.

Beeld van 4 november 2019: Onder het dak van de Onze-Lieve-Vrouw-Geboortekerk in Hoogmade is een grote brand begonnen.© archieffoto Robin Utrecht/ANP

Het mooiste zou natuurlijk zijn wanneer aannemer en architect de verzekering duidelijk weten te maken dat al die extra euro’s nodig zijn. Want anders komt het op bezuinigen aan. En daar wil Rietbroek ’nog maar niet aan denken’. Het heeft alles te maken met de liefde voor de architect Jan van der Laan, die de kerk in de jaren ’30 van de vorige eeuw bouwde. De versie die er daarvoor stond, was na een jaar of vijftig ingestort door een slechte fundering. Van der Laan klaarde de klus met zijn vader Leo.

Vakwerk

Hoewel sommigen vinden dat de Van der Lanen sober bouwden, weet Rietbroek wel beter. ,,Vooral het werk van Jan was rijk aan details en zijn gebouwen zijn zeer zorgvuldig. Echt vakwerk’’, weet hij als geen ander. Zo heeft hij met zijn bureau heel wat Jan van der Laan-gebouwen mogen restaureren of is hij daar nog mee bezig. Een greep daaruit: de Herensingelkerk, de kapel bij de Zijlpoort, de oude huishoudschool aan het Galgewater en de Goede Herderkerk in Wassenaar.

De mooie houten spanten van architect Jan van der Laan.

De mooie houten spanten van architect Jan van der Laan.© foto’s kerk

Het fascinerende lijnenspel van spanten.

Het fascinerende lijnenspel van spanten.© foto’s kerk

En overal ziet Rietbroek dingen waar hij van kan genieten. ,,Neem in Hoogmade de mooie houten spanten aan de onderkant van het plafond in de kerkzaal: die gaven rijkdom aan de ruimte. Technisch gezien kun je zeggen: met een staalconstructie en grote dakelementen ben je er ook. Maar dan is het een doos en niet meer de mooie, ruimtelijke ruimte die het was.’’

(Tekst gaat door onder de foto)

De ruimtelijke kerkzaal voor de brand.

De ruimtelijke kerkzaal voor de brand.© Archieffoto Dick Hogewoning

En wat te denken van de constructie waar Van der Laan zijn spanten op liet rusten? Een sierlijke en toch stevige combinatie van natuursteen en bakstenen, in een driehoekige formatie gemetseld. In de stukjes buitenmuur tussen de gebarsten ramen in, springen die ’steunberen’ er nog altijd uit. Zij het wel met beschadigd natuursteen. Of zie de ietwat golvend gemetselde bovenranden van de muren. En zo kan Rietbroek nog wel even doorgaan.

(Tekst gaat door onder de foto’s)

Wat inmiddels niet meer zo goed zichtbaar is: de ietwat golvend gemetselde bovenranden van de muren.

Wat inmiddels niet meer zo goed zichtbaar is: de ietwat golvend gemetselde bovenranden van de muren.© Archieffoto Michel van Bergen

Tussen de ramen zitten de steunberen, waar vroeger de houten dakspanten op rustten en nu de balken die de muren bij elkaar moeten houden.

Tussen de ramen zitten de steunberen, waar vroeger de houten dakspanten op rustten en nu de balken die de muren bij elkaar moeten houden.© foto Paul Rietbroek

Kracht ontwerp

Een monument is het pand in het hart van het dorp nooit geweest, maar de geboren Veender Rietbroek heeft het wel altijd als zodanig benaderd. ,,Zo zie ik het als mijn taak om de kracht van het ontwerp; de kerk overeind te houden. En met ambachtslieden - van steenhouwers, metselaars en glazeniers tot timmerlieden - gaan we er hard aan werken dat het mooi en netjes terugkomt. Dat we de mooie architectuur van Van der Laan weer terugkrijgen.’’

Mogen de steenhouwers het lelijk gebarsten natuursteen laten herleven in en op de kerk, de glazeniers geven de zijmuren van de kerkzaal niet hun gebrandschilderde glas terug: ,,Probleem was dat we geen goede documentatie hadden van de afbeeldingen. We konden het werk dus ook niet echt reconstrueren. En over zoiets moet je dan niet gaan fantaseren.’’

(Tekst gaat door onder de foto)

Al te veel glas bevatten de kerkramen niet meer.

Al te veel glas bevatten de kerkramen niet meer.© Archieffoto Michel van Bergen

Daar komt bij dat de grote kerkzaal, waar zo’n vierhonderd mensen in pasten, in tweeën wordt gedeeld. Het voorste gedeelte - met het kleiner wordende altaar en zo’n 150 stoelen - wordt het liturgische of kerkelijke deel, Het tweede deel kan er bij druk bezochte diensten bijgetrokken worden, maar kan ook voor andere dingen worden gebruikt.

En bij het scheiden van die delen is een belangrijke rol toebedeeld aan glazeniers: ,,Het bisdom eist dat de schuifwand die hier komt, ondoorzichtig is. Idee daarachter is dat wanneer je in dat openbare deel bent, je geen zicht mag hebben op het kerkelijke deel. Ook buiten de diensten niet.’’

Maar in zo’n gebouw past natuurlijk geen kantoorschuifwand en kan glas wonderen doen, zo voerde Rietbroek met succes aan: ,,Door het met zand te bewerken, kan glas net zo goed ondoorzichtig worden. Ondertussen kan er wel licht doorheen. Ook van de ramen boven kan licht door het glasmozaïek schijnen dat hier komt.’’

Terugkeer Maria

De schuifwand met een dubbele deur in het midden wordt ruim drie meter hoog. In de zaal die drie keer zo hoog is, biedt dat ruimte voor een bijzondere terugkeer van Maria. Voor de brand prijkte zij op de oude, gebrandschilderde ramen - in het gedeelte dat straks ook voor niet-kerkelijke dingen kan worden gebruikt. Straks krijgt ze een plekje op één van de gebrandschilderde medaillons die komen te hangen tussen tussenwand en plafond. Met een doorsnede van zo’n 2,5 meter wordt haar medaillon de grootste van de serie. En de kleuren die belangrijk zijn voor de kerk - rood, geel en blauw - komen erin terug.

Een hele mooie opgave, vindt Rietbroek het al met al. Maar hij beseft dat het nog geen gesneden koek is: ,,Zo moeten, in verband met de prijsstijgingen van de laatste tijd, definitieve prijsafspraken worden gemaakt. Met de aannemer, maar ook met zijn leveranciers en onderaannemers. Verder moet duidelijk worden wat de nieuwe levertijden zijn van de materialen en - als dat te lang duurt - of we dan misschien andere materialen kunnen nemen. Materialen die ook voor Van der Laan altijd erg belangrijk waren en voor een deel apart gemaakt moeten worden. Zo is het formaat stenen dat hij gebruikte voor de Onze-Lieve-Vrouw-Geboortekerk niet meer in de handel.

(Tekst gaat door onder de foto)

De bovenkant van de toren met zijn driehoekige ’beëindigingen’ behoorlijk gehavend\.

De bovenkant van de toren met zijn driehoekige ’beëindigingen’ behoorlijk gehavend\.© Archieffoto Michel van Bergen

En er zijn heel wat stenen nodig voor de klus. Zo moeten beide zijmuren totaal vervangen worden en is de bovenkant van de toren met zijn driehoekige ’gevelbeëindigingen’ behoorlijk gehavend ,,Daar is het ook erg heet geworden. Dat merk je onder meer aan het ijzerwerk dat Van der Laan had gemaakt om tegenwicht te kunnen bieden aan de door hem toegevoegde torenspits: het ijzer was totaal verbogen.’’

Ook het ketelhuis tussen kerk en pastorie had veel brandschade. Maar dat gebouwtje moet toch plaatsmaken voor wat onder meer de nieuwe entree wordt voor beide delen van de kerk. Een garderobe en toiletten dienen hier eveneens een plekje te krijgen. De stenen ronde nis achter het altaar, het absis, lijkt de brand juist goed te hebben doorstaan. De muren kunnen hier blijven staan en in tegenstelling tot elders zijn de glas-in-loodpanelen nog te herstellen.

(Tekst gaat door onder de foto)

Het ronde deel achter het altaar is redelijk gespaard gebleven, bleek een dag na de brand.

Het ronde deel achter het altaar is redelijk gespaard gebleven, bleek een dag na de brand.© Archieffoto Michel van Bergen

De nis achter het altaar, van binnenuit gezien.

De nis achter het altaar, van binnenuit gezien.© foto Paul Rietbroek

Vraag Rietbroek wanneer de eerste dienst gehouden kan worden in de nieuwe kerk en hij zegt dingen als: ,,We hebben nog wel wat voorbereidingstijd nodig.’’ Of hij geeft aan dat het ’anderhalf jaar na de start van de bouw zal zijn’, zonder te kunnen melden wanneer die start zal zijn: ,,Wel hopen we dat het kort na de bouwvakvakantie gaat lukken. Wat ook scheelt is dat de aannemer er positief in staat.’’

Thuiswerken

Rietbroeks in Leiden gevestigde bureau Veldman Rietbroek architecten, goed voor megaklussen als de Sterrenwacht en Pieterskerk, houdt in juli op te bestaan: .,Maar de Onze-Lieve-Vrouw-Geboortekerk Hoogmade en andere lopende klussen als de Josephkerk in Leiden blijf ik vanuit huis doen’’, meldt de architect.

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.