In Memoriam | Theodoor Pieter Frans - Dick - Wortel (1946-2022): Kenner van het Leids, dat hij zelf niet durfde te spreken

Gertjan van Geen
Leiden

Op 75-jarige leeftijd is vrijdag jongstleden, na een kort ziekbed, Dick Wortel overleden in een hospice in Wassenaar. De Leidenaar verwierf onder andere faam als schrijver van boeken over het Leidse dialect en was erelid van de lokale politieke partij Sleutelstad. Ook een Leidse ’vertaling’ van het kinderboek Nijntje kwam van zijn hand.

Hoewel in Alkmaar geboren (als Theodoor Pieter Frans) , raakte het leven van Dick Wortel steeds meer verweven met Leiden en het Leidse. Na zijn studie Nederlands aan de Universiteit Leiden bleef hij als lexicograaf verbonden aan het Instituut voor Nederlandse Taal en Instituut voor Lexicologie. Hij werkte mee aan (de vervolmaking van) het Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT) en het Vroegmiddelnederlands Woordenboek en produceerde het Leids woordenboek.

Onderzoek

Sinds zijn komst naar Leiden in 1971 deed hij ook onderzoek naar het Leids. „Toen ik hier net woonde, verstond ik sommige Leidenaars niet eens”, liet hij in 2001 weten in een interview met het Leidsch Dagblad. Tot zijn verdriet zag hij het echte Leidse dialect steeds meer verdwijnen. „Het Leids was een apart taaltje. Helaas bestaat het bijna niet meer. Wat rest zijn de Leidse r, de Leidse o en scherpe é en het zangerige taalgebruik.”

Wortel was maatschappelijk betrokken en zette zich als voorzitter van bewonersvereniging Stevensbloem in voor zijn woonomgeving. Volgens de website van partij Sleutelstad, waar Wortel drie jaar voorzitter was, maakte hij zich vooral druk om onrecht en zelfverrijking van bijvoorbeeld huizenbezitters over de ruggen van de huurders. ’Als vakbondsman en activist in de huurcommissie van zijn appartementencomplex was Dick een onvermoeibaar strijder tegen sociaal onrecht. Dick zag dat in zijn flat links en rechts appartementen in de sociale sector werden verpatst aan het grootkapitaal. Wij herdenken Dick als een goed en aimabel mens en zullen zijn inzet voor de partij, zijn liefde voor de taal en zijn strijd voor rechtvaardigheid intens missen’.

Leidse Nijn

Wortel schreef ’Stadstaal, dialect van twintig steden’, Leids - een boek over de geschiedenis van het Leidse dialect en Zhyt ghy oock een meyt?, een boek met dertien liedjes over meisjes loos. Het ’vertalen’ van Nijntje in het Leids - Opa Pluis en Opoe Pluisin ut Leis’ in 2018 leverde echter hem de meeste bekendheid op. De openingszin ’opa pluis en opoe pluis, die warîh zot op nijn, nijn kwam auk dikkels op bezoek, dat vondîh se errig fijn’, bleek voor menigeen een tongbreker. Wortel zou echter Wortel niet zijn als hij niet een diepere laag dan alleen de spreektaal aanboorde. Leids Nijntje moest twee soorten dialect spreken, vond Wortel. Dat had met de geschiedenis te maken, met de beeldenstorm, de Spaanse overheersing en de stroom vluchtelingen uit Vlaanderen en Frans-Vlaanderen die daar uit voort kwam. ,,De geschiedenis van de taal is ook de geschiedenis van de stad’’, stelde Wortel, die zich er niet aan zelf waagde het ook proberen te spreken. Immers, zo zei hij: „Iedereen die echt Leids probeert te spreken zonder ermee opgegroeid te zijn, valt genadeloos door de mand.’’

Dick Wortel wordt op woensdag 17 augustus om 10:45 uur uitgeleide gedaan in de aula van begraafplaats Rhijnhof in Leiden.

Gertjan van Geen

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.