Onbekende vertaling van werk Descartes ontdekt in Leids archief Thysiana: ’verbluffende ontdekking van onschatbare waarde’ [update]

Erna Straatsma
Leiden

Een tot nu toe onbekende vertaling van een werk van de Franse filosoof en wiskundige René Descartes (1596-1650) is in de archieven van de Leidse Bibliotheca Thysiana ontdekt door de Rotterdamse onderzoeker Erik-Jan Bos.

Het gaat om een Latijnse vertaling van het onvoltooide boek L’Homme (De mens) uit de jaren dertig van de zeventiende eeuw, dat pas na twaalf jaar na Descartes’ dood werd gepubliceerd.

Decoding

De Rotterdamse filosoof Bos, lid van de onderzoeksgroep Decoding Descartes, vond het manuscript in het archief van de zeventiende-eeuwse Bibliotheca Thysiana, dat onderdeel uitmaakt van de collectie van de Leidse universiteitsbibliotheken. Het stuk is de afgelopen eeuwen nooit eerder opgemerkt.

(tekst loopt door onder foto)

Het gevonden manuscript van L’Homme.© foto UBL

Bos spreekt over een ’verbluffende ontdekking in een tijd van hernieuwde belangstelling voor L’Homme’. Het 96 pagina’s tellende manuscript verschaft mogelijk antwoorden op veel vragen rondom de geschiedenis van de tekst. ,,Het is het allereerste manuscript van L’Homme/De homine dat weer opduikt en is daarom van onschatbare waarde voor het beantwoorden van de vele vragen rondom de geschiedenis van de tekst. Bovenal is het de lang gezochte sleutel tot het oplossen van tal van tekstuele kwesties die de historici van filosofie, wetenschap en geneeskunde in verwarring brengen’.

Verwarring

De ’verwarring’ waar Bos het over heeft, is ontstaan door twee vertalingen die tot nu toe bekend waren, die allebei niet volledig zijn gebaseerd op de originele teksten van Descartes. In 1662 verscheen een Latijnse vertaling in Leiden in boekvorm, geschreven door Florentius Schuyl (1619-1669), die twee jaar later hoogleraar geneeskunde werd in Leiden. In 1664 verscheen in Parijs een Franse vertaling.

Descartes stopte met het afmaken van ’L Homme na een pauselijke veroordeling van Galileo Galilei in 1633. De astronoom werd gedwongen zijn standpunt dat de aarde om de zon draait in te trekken en gestraft als ’ketter’. Descartes vreesde eenzelfde lot met een boek over het menselijk lichaam als een mechanisch instrument met een rationele ziel.

(tekst loopt door onder foto)

Portret René Descartes.© foto UBL

,,De originele handschriften van Descartes zijn verloren gegaan’’, zegt Erik Weber van de Universiteits Bibliotheken Leiden (UBL). ,, We weten niet wie het gevonden manuscript heeft geschreven. Dat is jammer. Dit is een afschrift van het origineel. Er circuleerden in de zeventiende eeuw wel meer illegale kopietjes.’’

Achterafkamertje

Het gevonden manuscript lag eeuwen onopgemerkt in de archieven van de Bibliotheca Thysiana aan het Rapenburg. ,,Een achterafkamertje naast de boekencollectie’’, zegt Weber. De Bibliotheca Thysiana is in 1653 bij testament gesticht door de jurist Joannes Thysius (1622-1653). De collectie omvat 2500 boeken en duizenden pamfletten over allerlei aspecten van de wetenschap. ,,Die pamfletten lagen in dat achterafkamertje, waar ook allerlei documenten over de familie Thysius lagen.’’

De UBL nam het beheer van de Bibliotheca Thysiana in 2013 over en hevelde de archieven toen over naar de hoofdvestiging aan de Witte Singel. ,,Daar worden alle stukken nu gedigitaliseerd. De Rotterdamse onderzoeker Bos heeft het manuscript daar gevonden.’’

(tekst loopt door onder foto)

Interieur Bibliotheca Thysiana aan het Rapenburg.© foto UBL

De Leidse universiteit heeft Bos inmiddels een ’fellowship’ aangeboden, een financiële ondersteuning om hem te helpen bij de vertaling van zijn Latijnse vondst. ,,We zijn hartstikke trots dat dit is gevonden. Hij kan zo in alle rust aan de vertaling werken.’’

Grondlegger

René Descartes (1596-1650) woonde ruim twintig jaar in de Nederlandse Republiek. Hij geldt als grondlegger van de moderne filosofie. Een bekende stelling van hem is: ’Ik denk, dus ik besta’.

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.