’Eén fabriek kan allerlei ongelijkheid blootleggen’ | Geschiedenis in de Transvaal

Arbeiders verwerken groenteblikken in de conservenfabriek.© Foto collectie Erfgoed Leiden

Iris Kole

Er is nu geen spoor meer van te bekennen, maar ooit werd de Leidse Transvaalbuurt gekenmerkt door de fabrieken die er stonden. Uit onderzoek van Leidse studenten en docenten blijkt dat deze fabrieken niet alleen karakteristiek waren voor het wijkje, ze brengen ook de koloniale verhoudingen en de sociale ongelijkheid van die tijd scherp in beeld.

Het is 1866 en er heerst een cholera-epidemie in Leiden. Inwoners durven geen verse groenten te kopen uit angst om ziek te worden. Een weduwe besluit daarom groenten te gaan inmaken. Tien jaar later is dit handeltje uitgegroeid tot de fabriek Nieuwenhuizen die zich in 1877 vestigt in de Transvaalbuurt. Het bedrijf was op dat moment een grootschalig producent én een internationaal exporteur van ingeblikte groenten. Met alle gevolgen van dien voor de wijk.

Reclame

Stef van den Boom deed voor zijn studie geschiedenis onderzoek naar de Nieuwenhuizenfabriek en hoe zij reclame maakten voor hun goederen. ,,Het blijkt dat de meeste reclames specifiek gericht waren op vrouwen omdat zij de boodschappen deden, maar tegelijkertijd gingen ze er bij hun campagnes van uit dat een consument de capaciteiten heeft van een veertienjarige. Ze hadden dus geen hele hoge pet op van hun eigen klanten.’’

Ook in de fabriek speelden vrouwen een belangrijk rol, herinnert Lodewijk Kallenberg (77) zich. Als tiener had hij een bijbaantje in de fabriek. ,,Je zag vrouwen in- en uitlopen met karren met groenten. Ze namen de boontjes mee naar huis en dopten die zittend voor hun huizen. Het werken in de fabriek was voor hen aangenaam omdat het goed te combineren was met hun vaak grote gezinnen en zo konden ze toch geld verdienen.’’ Een buurtkrantje uit de jaren 1970/80 laat ook zien hoe belangrijk het werk in de fabriek een eeuw eerder was voor de armere bewoners: ,,Alles draaide om een beetje geld om wat extra’s van te kopen. De bedrijven speelden daar handig op in. Alleen de handigste meisjes maakten een kans om in de fabriek te werken en zo ging het met alles. Wie het eerst in de rij stond kon de meeste bonen meenemen.’’

Conservenfabriek ’De Sleutels’ van Nieuwenhuizen afgebeeld. De fabriek sloot in 1972 en in 1982 werd de kenmerkende schoorsteen gesloopt.© Foto collectie Erfgoed Leiden

Niet alleen Nieuwenhuizen leverde werk voor Leidenaren, er was ook nog fabriek Pel. Dit was een suikerfabriek die luxeproducten zoals marsepein produceerde en exporteerde. Historicus Ariadne Schmidt deed samen met collega Alicia Schrikker onderzoek naar de rol van de fabrieken in de wijk.

,,Je zag grote verschillen in sociale status tussen de werknemers. Je had de arbeiders die in de arbeiderswoningen in de wijk woonden, maar je had ook de directeur van de fabriek die een grote villa had.’’ Ook tussen de verschillende werknemers waren er duidelijke lijnen getrokken. ,,Mannen en vrouwen moesten verschillende werkzaamheden doen. Oudere vrouwen mochten zittend werken, maar jonge meisjes moesten de hele dag staan. De fabrieksarbeiders hadden zelfs een eigen initiatieproces waarbij ze in het Galgewater werden gegooid. Het kantoorpersoneel had dit niet’’, zegt Schmidt.

Marsepein

Behalve op lokale schaal, waren de fabrieken ook mondiaal actief. ,,In de jaren dertig was de Nederlandse economie aan het instorten. De conservenfabriek kon toch door blijven produceren omdat ze exporteerden naar Nederlands-Indië. Met Sinterklaas verscheepte de suikerfabriek bijvoorbeeld marsepein en andere zoetigheden naar de koloniën’’, zegt Schmidt. Deze producten, die ook naar de echte Transvaal gingen in Afrika, werden dus gemaakt door inwoners van de Transvaalbuurt.

,,De fabrieken hadden niet alleen invloed op de levens van de bewoners, maar ook op de man-vrouwverhoudingen, het type woningen dat in de wijk staat en zelfs op koloniale verhoudingen’’, zegt Schmidt. Daarom is het volgens Schmidt ook zo belangrijk om in te zoomen op zulke lokale bedrijven. ,,Eén fabriek kan allerlei ongelijkheden blootleggen.’’

Geschiedenis in de Transvaal

Eén wijk, meer dan honderd jaar geschiedenis. Met hulp van historici en inwoners deden Leidse studenten een halfjaar lang onderzoek naar de Transvaalbuurt. Het resultaat is een verzameling bijzondere en belangrijke verhalen over verschillende thema’s. Een selectie uit deze verhalen verschijnt de komende weken op deze plek in Leidsch Dagblad.

Meer nieuws uit Leiden

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.