Leids museum zet spotlight op Byblos als ’s werelds oudste havenstad: ’Het aantal aangetroffen objecten uit Egypte is ongekend’

Het plateau aan zee waarop Byblos heeft gelegen met rechts daarvan de haven, die nu dichtgeslibd is.© Foto Ramia Yassine

Theo de With

Het ruikt naar cederhout in het Rijksmuseum van Oudheden. Geen toeval, want de nieuwe tentoonstelling in het Leidse museum draait om de Libanese stad Byblos. En zonder het hout uit de cederbossen was Byblos nooit uitgegroeid tot de oudste havenstad ter wereld.

Eens in de zoveel jaar zet het museum een antieke stad in de schijnwerpers. Na Petra, Carthago en Nineveh is nu de keuze gevallen op het veel onbekendere Byblos. De havenstad lag aan de kust van het huidige Libanon. ,,Door de analyse van vondsten en teksten is pas de laatste twintig jaar duidelijk geworden hoe belangrijk Byblos is geweest voor het ontstaan van de handel via de Middellandse Zee’’, zegt David Kertai, conservator Nabije Oosten.

Het Rijksmuseum van Oudheden heeft daarom heel gedurfd de ondertitel ’s werelds oudste havenstad’ meegegeven aan de expositie over Byblos. Zonder deze voorganger uit de Oudheid zouden hedendaagse havensteden als Rotterdam en Hamburg wellicht niet bestaan hebben. Maar wat resteert er nog van die antieke havenstad? In het kielzog van het museum reisden we naar Libanon om op zoek te gaan naar sporen van Byblos.

(Tekst gaat door onder de foto.)

Restanten van de obeliskentempel in Byblos.© Foto Rijksmuseum van Oudheden

Plateau

Iets ten noorden van hoofdstad Beiroet komen we terecht in Jbeil, een middelgrote stad die als voortzetting van Byblos kan worden gezien. Op een groot plateau aan zee zijn de restanten van het antieke Byblos blootgelegd. Wie deze archeologische opgraving bezoekt, kan niet om Tania Zaven heen. Met een handvol beveiligers bestiert deze enthousiaste vrouw het afgesloten antieke stadsdeel. Ze is blij met onze komst, want toeristen mijden Libanon de laatste jaren. ,,Nergens voor nodig’’, zegt ze. ,,Hartstikke veilig hier.’’

Het eerste dat in het oog springt op de archeologische site is het kruisvaarderskasteel. Dat laten we links liggen, want dat stamt uit de twaalfde eeuw. Tania Zaven wil ons veel verder mee terug in de tijd nemen: naar de tijd van de farao’s. In die periode maakt Byblos een ongekende bloei door. Natuurlijk speelt de strategische ligging in het oosten van de Middellandse Zee daarbij een belangrijke rol, maar het echte goud groeit in de bergen: de cederbomen.

(Tekst gaat door onder de foto.)

Bijl (met mal) van goud, 2000-1800 v.Chr., uit Byblos.© Ministry of Culture, Lebanon/Directorate General of Antiquities (DGA).

Cederhout is licht, krimpt nauwelijks, is tegen houtrot bestand en is eenvoudig te bewerken. Bovendien verspreidt het ook na de kap een aangename geur. De bomen kunnen veertig meter hoog worden en dat maakt ze geliefd voor de bouw van tempels, schepen en grafkisten. Het enige nadeel: ze groeien hoog in de bergen, boven de duizend meter. De farao’s van het oude Egypte laten begerig hun oog op dit hout vallen en in navolging daarvan ook vorsten van andere rijken, zoals Mesopotamië. In de bergen achter Byblos groeit een enorm cederwoud en een nabijgelegen rivier maakt het transport vanuit de bergen naar zee relatief gemakkelijk.

Farao’s

Daardoor groeit Byblos rond 3000 v.Chr. van een eenvoudige vissersplaats uit tot een internationale havenstad. Een zeilschip met hout was binnen twee weken in Egypte. Millennia lang is Byblos de hofleverancier van de farao’s. Op de schepen gingen gaandeweg ook andere spullen mee: olijfolie, wijn, hars. Zo ontstond een internationale handelsroute. ,,Andersom komen er ook steeds meer Egyptische invloeden Byblos binnen’’, legt archeoloog David Kertai uit. ,,In tempels en graven zijn uit deze periode uitzonderlijk kostbare voorwerpen aangetroffen. Het aantal Egyptische objecten is ongekend. Die bevestigen de unieke band tussen Byblos en Egypte.’’

(Tekst gaat door onder de foto.)

Spiegel van zilver en goud uit graftombe van Ipu-Shemu-Abi, koning van Byblos (2000-1600 v.Chr.).© Foto Ministry of Culture, Lebanon/Directorate General of Antiquities (DGA).

Tania Zaven neemt ons mee naar de restanten van wat ooit de belangrijkste tempel in de havenstad moet zijn geweest. Je hebt enige fantasie nodig om bij de opgegraven stenen een imposante tempel voor te stellen. ,,De tempel was gewijd aan de Dame van Byblos, zo werd deze godin genoemd’’, vertelt ze. ,,Bijzonder is dat ook de Egyptenaren haar erkennen als godin. Ze vereenzelvigen de Dame van Byblos met Hathor, hun eigen godin van onder meer verre landen en handel.’’

Goddelijk

Farao’s hebben ook een goddelijke status en het is beneden hun stand om te betalen voor producten. Ze wisselen daarom geschenken uit met de Dame van Byblos. Op deze manier behouden ze hun waardigheid, maar wordt er toch onmiskenbaar handel gedreven. ,,Onder een stenen vloer in haar tempel zijn 366 voorwerpen teruggevonden. De helft daarvan is Egyptisch. Een ander deel lijkt uit Egypte te komen, maar blijkt in Byblos gemaakt. De kunstenaars in deze stad lieten zich overduidelijk inspireren door de Egyptische cultuur.’’ Een groot aantal van de opgegraven objecten wordt nu in Leiden tentoongesteld.

(Tekst gaat door onder de foto.)

Kenmerkende figuurtjes met gouden muts, opgegraven in Byblos.© Foto Ministry of Culture, Lebanon/Directorate General of Antiquities (DGA)

Byblos is geen grote stad geweest: vijf à zes hectare groot. Met een stevige stadsmuur erom heen. De stad heeft heel lang stand gehouden. Rond 1450 v.Chr. wordt ze zelfs onderdeel van het Egyptische koninkrijk. Het is de noordelijkste stad in het land van de farao’s. Naderhand is Byblos ook nog deel van het Babylonische, Perzische en Macedonische Rijk, maar eigenlijk weet zich altijd wel een plaatselijke koning te handhaven voor het lokale bestuur. Onder de Romeinen boet Byblos uiteindelijk aan economisch belang in. De stad legt het af tegen grotere havensteden, maar doet wederom een slimme zet. Byblos presenteert zich met zijn heiligdommen en rijke historie als een heilige stad. Dat blijkt te werken. Bedevaartgangers komen in groten getale naar Byblos.

De Romeinen bouwden hun eigen stad op het antieke Byblos. Archeologen hebben de oude stad de afgelopen eeuw weer blootgelegd. De kostbare objecten zijn veilig gesteld en hebben een plek in musea gekregen. Je hebt flink wat verbeeldingskracht nodig om de machtige havenstad ter plekke voor te stellen op dat plateau aan zee.

(Tekst gaat door onder de foto.)

Blik op tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden.© Foto Arie de Leeuw

Zeehaven

En waar is die belangrijke zeehaven gebleven? Het huidige Jbeil heeft een pittoreske vissershaven, maar die ligt in een ondiepe baai en was dus niet geschikt voor grote handelsschepen. Recent onderzoek heeft aangetoond dat de haven aan de andere kant van Byblos lag. Martine Francis-Allouche is een van de onderzoekers en wijst de exacte plek aan. ,,Rechts van het plateau’’, zegt ze. ,,Het is inmiddels helemaal dichtgeslibd en dus land geworden. De haven ligt nu onder het strand. We hebben er tien jaar onderzoek naar gedaan. Grondboringen en sonargolven bevestigen deze theorie. Ook zijn er scheepsankers op die plek teruggevonden.’’

Martine Francis denkt dat de haven 12.000 vierkante meter groot was en een diepte had van 2 tot 2,5 meter. ,,Dat was meer dan genoeg voor de schepen van die tijd’’, beweert de onderzoekster. ,,Jasmine Eiland, een klein eilandje voor de kust, bood bescherming tegen de grillen van de zee. Naar schatting konden er circa twintig schepen tegelijkertijd in de haven liggen. Onderschat dat niet. Dat moet heel imposant geweest zijn in die tijd.’’

Ze vertelt het uiterst beeldend en we kunnen ons er ook zeker iets bij voorstellen. Het blijft echter weinig tastbaar ter plekke. Gelukkig zijn er de opgegraven voorwerpen, die ons toch een blik op de Oudheid gunnen.

(Tekst gaat door onder de foto.)

Een cederboom op een berghelling in Libanon.© Foto Jan Oor

Cederbomen

Een dag later trekken we de bergen in om op zoek te gaan naar cederbomen. Van de ooit zo machtige cederwouden blijkt ook weinig meer over te zijn. Als je rigoureus kapt zonder herbeplanting, dan houdt het een keer op.

Dat besef lijkt inmiddels ook in Libanon te zijn ingedaald. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is er begonnen met herbebossing. Langzaam breidt het areaal cederbomen zich weer uit. ,,Maar klimaatverandering is een volgende bedreiging’’, zegt onze gids. ,,Een ceder heeft zon, regen en sneeuw nodig; vandaar dat hij zo hoog in de bergen groeit. De opwarming van de aarde is slecht nieuws voor de ceders.’’ Ze brengt ons naar het plaatsje Jaj. Hier groeien nog cederbomen: oude exemplaren en er zijn de afgelopen jaren ook 2516 nieuwe bomen aangeplant. Het zijn machtige bomen met stammen die hoog naar de hemel reiken en inderdaad: je ruikt ze al van verre.

Deze geur hangt nu ook in het Rijksmuseum van Oudheden. Want naast alle opgegraven objecten ligt er in de tentoonstelling ook een flink stuk cederhout. Tania Zaven heeft het uit Libanon meegenomen naar Nederland. ,,Bij mijn buurman in de bergen is bij een storm een cederboom van 120 jaar oud omgewaaid. Hij heeft de boom aan ons geschonken. We hebben er een grote plak afgezaagd voor de expositie in Leiden. Ceder ruikt heel anders dan andere bomen. Cederolie werd al vroeg gebruikt voor het maken van parfum. De boom staat symbool voor Libanon. Hij staat niet voor niets op onze nationale vlag.’’

Daarom ruikt het in het Rijksmuseum van Oudheden nu naar cederhout. En vooruit, ze helpen ook een klein handje. Er is ook verstuiver verstopt die om de paar minuten een pufje cedergeur verspreidt.

Informatie

’Byblos, ’s werelds oudste havenstad’, t/m 12 maart 2023, Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28, Leiden, www.rmo.nl. Bij de tentoonstelling met meer dan 500 objecten verschijnen ook een publieksboek en een wetenschappelijke publicatie.

Tentoonstelling

’Byblos, ’s werelds oudste havenstad’, t/m 12 maart 2023, Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28, Leiden, www.rmo.nl. Bij de tentoonstelling met meer dan 500 objecten verschijnen ook een publieksboek en een wetenschappelijke publicatie.

Meer nieuws uit Leiden

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.