Dienstplicht is een vorm van slavernij | opinie

Landen als Zwitserland, Zweden en Finland hebben al dienstplicht.© Foto Associated Press

Casper van den Broek

Door de oorlog in Oekraïne zwelt de discussie over herinvoering van de militaire dienstplicht aan. En dat terwijl we ook al jaren praten over maatschappelijke dienstplicht. Een thema wordt volgens redacteur en militair historicus Casper van den Broek altijd zorgvuldig vermeden: wat doen we met onze jongens en meisjes die niet willen?

„Wie van jullie bespeelt er een muziekinstrument?”, riep onze opperwachtmeester der cavalerie op de appelplaats van de kazerne. Er waren dan altijd enkele enthousiaste rekruten die hun vinger opstaken. „Dan mogen jullie straks de opstelplaats van de Landrovers aanvegen.” Beteuterde gezichten. De onderofficier legde wel direct zijn trucje uit. Hij wilde soldaten niet persoonlijk aanwijzen. Dat zou voor wrevel zorgen. Iemand aanwijzen voor een taak heette overigens in het leger ’een Amerikaanse vrijwilliger’.

Vrijwillig? Onvrijwillig? Half vrijwillig? Half verplicht? Dienstplicht als opvoeding voor onze ’verwende’ jongens en meisjes? Of om het land te verdedigen? Maatschappelijke dienstplicht? De laatste jaren wordt er op allerlei manieren over het oproepen van jonge mensen gesproken. Vooral door de oorlog in Oekraïne is het een heikel thema. Groot probleem met al die definities is dat niemand nog weet wat er onder herinvoering feitelijk wordt verstaan. Het is een landschap in de mist.

Toch even een persoonlijke noot: zelf heb ik mijn militaire diensttijd als een van de mooiste en meest waardevolle perioden in mijn leven ervaren. Net als veel andere jongens werd ik in wat Pim Fortuyn ooit omschreef als ’de verweesde samenleving’ onder bevel gezet van volwassen mannen. Met zowel uiterlijke als innerlijke discipline. En met het ’ik’ in dienst stellen van de groep. Dat is natuurlijk mooi meegenomen. Maar daar zit hem juist het lastige element. Al in de negentiende eeuw werd de krijgsmacht neergezet als het opvoedingsinstituut van de natie, waar alle sociale klassen samen moesten optrekken.

Opvoeden

Maar is het leger daarvoor bedoeld? In de discussie over dienstplicht worden doel en middel steevast door elkaar gehaald. Een leger is er om oorlog te voeren, niet om jonge mensen op de voeden.

Om het scherper neer te zetten. Dienstplicht is een vorm van slavernij. Mensen gedwongen arbeid laten verrichten, gratis of tegen een hongerloontje, met op de achtergrond de dreiging van sancties. Deze definitie is niet zomaar een bedenksel, maar staat omschreven in verschillende conventies van de Verenigde Naties. Enige uitzondering bij die door bijna alle landen ondertekende verklaringen is landsverdediging. Dat element ’landsverdediging’ speelde bijvoorbeeld een belangrijke rol bij het opschorten van de Nederlandse dienstplicht in de jaren negentig. Dienstplichtigen konden bij vredesmissies in verre landen op de vliegtuigtrap nog roepen ’liever toch niet’.

Dienstplicht mag tegenwoordig in veel westerse landen eigenlijk geen dienstplicht meer genoemd worden. Het is een mix van semi-verplicht en semi-vrijwillig. Feitelijk was daar in Nederland al sprake van eind jaren zeventig, in de Koude Oorlog. In die tijd werd de dienstweigerwet laagdrempeliger. Verder werden ’disfunctionerende’ soldaten niet meer naar centrale kazernes doorgestuurd, maar kregen commandanten van rekrutencompagnieën de vrijheid om dit soort jongens direct naar huis te sturen. Het gevolg was dat vooral kritische hoogopgeleiden buiten het leger bleven. Aan de andere kant werd de sfeer binnen de krijgsmacht open en saamhorig. „Zo, je hebt dus voor het leger gekozen, dan gaan we er ook wat van maken”, riep een beroepssergeant in een special van Vrij Nederland met de titel ’De ruggengraat van het leger’.

De van nature neutrale landen als Zwitserland, Zweden en Finland hebben al dienstplicht. Ze zijn op zichzelf aangewezen en moeten het hebben van een mobilisatie van de gehele bevolking. Er wordt ook wel gesproken van ’Totale Defensie’. Zo hebben ze een uitgebreid systeem van schuilkelders en kunnen reservisten oproepen voor de brandweer of het leger.

Bijlmerbajes

In andere Europese landen woedt er een hevige discussie over herinvoering. Dat was bijvoorbeeld afgelopen december in Duitsland te zien met de uitgebreide tv-documentaire ’Ein Jahr für Deutschland; die Streit um die Dienstpflicht’. Ook oud-defensieminister Annegret Kramp-Karrenbauer vertelt daar hoe goed een tijdje verplicht dienen voor je persoonlijkheid is. „Maar wat doen we met jongeren die niet willen”, werd haar gevraagd. Het gesprek viel stil. Eigenlijk had ze daar nog nooit over nagedacht, vertelde ze.

Dat is precies wat we in het debat over dienstplicht behoren mee te nemen. Voor elke jongere die zijn of haar dienstplicht nuttig vindt, staat er eentje die er een trauma aan zal overhouden. Nog in de jaren tachtig zaten totaalweigeraars achttien maanden in onder meer de Bijlmerbajes. Afkopen van dienstplicht is geen oplossing, want dan kunnen alleen kinderen van rijke ouders de dans ontspringen. Een volwassen debat over herinvoering kan daarom niet om de discussie heen dat dienstplicht in wezen een vorm van slavernij is.

Meer nieuws uit Opinie-Column

Net Binnen

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.