Komt boontje wel om zijn loontje?

Komt boontje wel om zijn loontje?
© Foto Taco van der Eb
Sociaal psycholoog Welmer Molenmaker. ,,Het bestraffen van andermans egoïstisch gedrag is niet populair.’’

Het spreekwoord ’boontje komt om zijn loontje’ betekent: fout gedrag wordt gestraft. Maar is dat wel zo? Sociaal psycholoog Welmer Molenmaker van Universiteit Leiden doet onderzoek naar de bereidheid van mensen om te willen straffen of belonen. Hij concludeert dat personen eerder geneigd zijn coöperatief gedrag te belonen dan egoïstisch gedrag te bestraffen.

Molenmaker richt zich in zijn onderzoek op straf- en beloongedrag in sociale dilemma’s. Dit zijn situaties waarin er belangenconflicten spelen bij mensen die van elkaar afhankelijk zijn. Wie kiest voor het belang van de groep en wie denkt vooral aan zichzelf? In zijn onderzoek heeft Molenmaker sociale dilemma’s voorgelegd aan proefpersonen.

Er is al veel onderzoek gedaan naar straffen en belonen, maar in die onderzoeken ging het volgens Molenmaker vooral om de vraag waarom mensen anderen willen straffen of belonen. Hij vindt dat er te weinig aandacht is besteed aan de remmende werking in het nemen van zo’n besluit.

Molenmaker heeft daarom onderzoek gedaan naar die remmende werking. „Het bestraffen van andermans egoïstisch gedrag is niet populair. Door te straffen wordt de ander schade aangedaan. Dat doen mensen liever niet, want dat heeft ook negatieve gevolgen voor de uitdeler van de straf. Zo kan een persoon bang zijn voor wraakacties of voor een confrontatie. Daarom richten mensen zich liever op het belonen van coöperatief gedrag.”

Een voorbeeld van de experimenten die Molenmaker heeft uitgevoerd, is een spelsituatie waarin een groepje deelnemers individueel geld kunnen geven aan de groep of zelf alles houden. Alles wat ze doneren wordt verdubbeld en eerlijk onder alle leden verdeeld. In de volgende ronde wordt getoond hoe andere deelnemers hebben gedoneerd. Vervolgens mogen er aftrekpunten en bonuspunten worden uitgedeeld. De deelnemers bleken eerder bereid te zijn de personen die alles aan de pot gaven te belonen, dan de personen te straffen die niks hadden gegeven.

Door met echt geld te spelen, worden de belangen verhoogd. De deelnemers krijgen het geld ook daadwerkelijk. Wederom waren de proefpersonen eerder bereid te belonen dan te straffen. Maar verandert het resultaat van zo’n investeringsspel als je het om meer geld speelt? „Dit soort experimenten zijn ook in arme landen uitgevoerd, waar tien euro meer dan een maand salaris is. De resultaten waren vergelijkbaar.’’

Molenmaker is lid van het ’Leiden Institute of Brain and Cognition’ en doet op dit moment onderzoek met een MRI-scanner. „In het LUMC gebruiken we een MRI-scanner om te bepalen welke gebieden in de hersenen actief zijn tijdens het nemen van de beslissing om te straffen of te belonen. Zo hopen we duidelijk te maken welke motieven schuil gaan achter straf- en beloongedrag.”

Molenmaker is onlangs ook begonnen met een nieuw onderzoek dat zich richt op groepsverbanden. Heeft het behoren tot een groep invloed op de mate van straffen of belonen? „We doen weer zo’n investeringsspelletje, maar dan met zes studenten. Drie van bijvoorbeeld psychologie en drie van rechten. Uit de voorlopige resultaten blijkt dat 30 procent van de proefpersonen eerder bereid is leden van de ándere groep te bestraffen dan die uit zijn of haar eigen groep. Het lijkt erop dat mensen met twee maten meten. Dit zijn echter wel de eerste resultaten dus het zegt nog niet veel over de uiteindelijke conclusie van het onderzoek.”

Wil je niks missen van Leidsch Dagblad? Like ons dan op Facebook!

Het laatste nieuws