Spion van Atjeh behield het respect

Spion van Atjeh behield het respect
© Foto Anne van Gelder
Philip Dröge. ,,Snouck Hurgronje was een spion, maar in Nederlands-Indië niet gerespecteerd. ,,Westerse bekeerlingen staan altijd in hoog aanzien in de islam.’’

Intelligent. Ambitieus. Moeilijk. Omstreden - ja, dat zeker ook. De nalatenschap van de Leidse arabist en moslimgeleerde Christiaan Snouck Hurgronje (1857-1936) blijft fascineren, maar ook irriteren.

Volgens de Amsterdamse journalist en schrijver Philip Dröge is die erfenis vooral ongemakkelijk, omdat de vragen die Snouck Hurgronje zich in de 19de eeuw stelde, nog steeds actueel zijn. Aan de lastige keuzes en de ethische dilemma’s waarvoor hij zich gesteld zag, ontkomen ook hedendaagse islamonderzoekers niet. Zijn boeken zijn bovendien unieke documenten. ,,Het Mekka dat Snouck fotografeerde, is vernietigd, met uitzondering van de Kaäba. Het wijkje waar hij woonde, is nu een parkeerplaats voor bussen. Alleen door zijn foto’s weten we hoe het eruitzag.’’

Over de Leidse moslimgeleerde schreef Dröge de biografie ’Pelgrim. Leven en reizen van Christiaan Snouck Hurgronje, wetenschapper, spion, avonturier’. Het is geen academische studie, maar spannende literaire nonfictie. ’Pelgrim’ is Dröges derde boek, na ’De Schaduw van Tambora’ (over de uitbarsting van de vulkaan Tambora op Soembawa in 1815) en ’Moresnet’ (over het gelijknamige dwergstaatje ten zuiden van Vaals, dat bestond tussen 1815 en 1920). Het wordt morgen om 19.30 uur bij boekhandel Kooijker in Leiden gepresenteerd.

Snouck Hurgronje ging ver om zijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid te bevredigen. Dröges boek opent met een grafische beschrijving van Snoucks besnijdenis, die hij noodzakelijk achtte om als moslim in Mekka onderzoek te kunnen doen. Hij slaagde er in 1885 in, bijna als eerste Europeaan, om vijf maanden in de stad te wonen en foto’s te maken. Als Abd al-Ghaffar al-Laydini dook hij onder in het dagelijks leven van de stad. Hij kocht zelfs een Ethiopische slavin ’voor op zijn matras’.

Van meet af aan onderhield Snouck Hurgronje contact met de Nederlandse overheid, om zijn onderzoek betaald te krijgen. Die had zo haar eigen bedoelingen met de jonge, briljante moslimgeleerde. De inwoners van Nederlands-Indië waren overwegend moslim, maar de koloniale overheid wist zo goed als niets van hen af. Hoe stonden zij tegenover de Nederlanders? Koesterden zij gedachten aan opstand, jihad? Snouck Hurgronje kon, bijna als enige, inlichtingen verschaffen en de koloniale ambtenaren van advies dienen.

Uiteindelijk liet Snouck Hurgronje zich meezuigen in de doelen van de koloniale overheid. Hij verloor daardoor zijn wetenschappelijke onschuld, zegt Dröge, al helemaal toen hij als spion naar het opstandige Atjeh op Sumatra werd gestuurd. ,,In Mekka gebruikte hij de Nederlandse overheid, in Atjeh werd hij gebruikt.’’ Het ging opmerkelijk genoeg niet ten koste van het respect en de bekendheid die hij in de islamitische wereld genoot. ,,Westerse bekeerlingen staan altijd in hoog aanzien in de islam.’’

Veel discussie is er geweest over de vraag hoe oprecht Snouck Hurgronjes bekering was. Dröge wijst erop dat het begrip bekering in de islam een andere betekenis heeft dan in het christendom. ,,Het is een geloof van regels. Wie ze volgt, is moslim. Hij heeft belijdenis gedaan, deed de hadj. Hij hield zich aan de ramadan, schonk aan de armen. Behalve voor zijn huwelijk bezocht hij nooit kerkdiensten. Hij is weleens met een bordje spek en een glaasje alcohol gezien, maar welke moslim houdt zich altijd aan de regels?’’ Snouck Hurgronje ligt in Leiden begraven, op Begraafplaats Groenesteeg. ,,Hij is binnen 24 uur begraven, zoals dat hoort, met zijn gezicht naar Mekka. Hij was gewoon moslim, hoor.’’

Philip Dröge, Pelgrim. Leven en reizen van Christiaan Snouck Hurgronje wetenschapper, spion, avonturier. Uitg. Spectrum. Prijs €19,99.

ISBN 9789000353088.

Wil je niks missen van Leidsch Dagblad? Like ons dan op Facebook!

Het laatste nieuws