Wetenschappelijke begraafplaats AMC: hoe vind je een heimelijk graf en hoe oud is het dan?

Wetenschappelijke begraafplaats AMC: hoe vind je een heimelijk graf en hoe oud is het dan?
Professor Roelof-Jan Oostra op het veld op het terrein van het AMC waar stoffelijke overschotten begraven worden van mensen die hun lichaam hebben afgestaan aan de wetenschap.

Hoe vaak heimelijk een graf in de vrije natuur wordt gegraven, is niet bekend. Zo’n drie keer per jaar wordt er een gevonden. Er moeten meer heimelijke graven zijn. Maar hoe vind je die? En hoe lang ligt het slachtoffer er dan al? Dat is moeilijk vast te stellen. Het Academisch Medisch Centrum probeert antwoorden te vinden door doden te begraven op een eigen veldje.

Waar laat je een lijk? Slachtoffers worden in Nederland opvallend vaak begraven. Ons land is te klein om een dode ergens achteloos achter te laten. Die wordt in een mum van tijd aangetroffen door toevallige voorbijgangers.

Misdadigers kiezen vaak voor beschutte plekken in het bos, de duinen of een park. Daar vind je zandgrond, dus een groot gat graven is niet al te moeilijk. Probeer dat maar eens in kleigrond. Hoewel slechts veertig procent van de Nederlandse bodem zandgrond is, wordt zestig procent van de clandestiene graven in zandgrond gevonden. Dat zegt het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) dat een database heeft met 92 clandestiene graven vanaf de jaren zestig tot nu. „Er zijn voorbeelden te over in deze provincie”, zegt forensisch archeoloog Roosje de Leeuwe van het NFI, woonachtig in Leiden.

Op de camping

Even googelen en je komt op onder anderen de naam van de Alphense Elsa Tisseur die door haar Veghelse vriend werd begraven in het bos tussen Schijndel en Veghel. Of je stuit op een zaak die tien jaar geleden speelde en bekend is geworden als de Baarnse moordzaak: het echtpaar Hans en Ria Müller werd begraven op het terrein van de kinderboerderij in Baarn. Ook komt het voor dat een slachtoffer zijn of haar laatste rustplaats vindt op de camping.

Er wordt volgens het NFI niet veel gesleept met doden. Een op de vijf slachtoffers wordt nog geen twintig meter versleept vanaf de plek vanwaar hij of zij vermist wordt. „Dat is de grootte van een behoorlijke tuin”, zegt De Leeuwe. Ze noemt ook de kruipruimte van een woning.

Tippi Wan

Wie naar de televisieserie Gooische Vrouwen heeft gekeken, waarin de Thaise au pair Tippi Wan in de nachtelijke uren wordt verstopt in een gat in de border, moet dus niet denken dat deze bizarre daad is ontsnapt aan de verbeeldingskracht van de televisiemakers. Een pensionhoudster in het Friese Anjum had in de jaren negentig zelfs twee slachtoffers begraven. Het ene lag in de voortuin, het andere in de achtertuin.

De Leeuwe vermoedt dat er nog ’veel meer’ heimelijke graven zijn in Nederland. „Denk aan alle cold cases, de vermissingen.” Maar hoe vind je die graven? Dat zou ze graag onderzocht zien. Blij is ze met het initiatief van het Academisch Medisch Centrum tot het inrichten van een wetenschappelijke begraafplaats op het eigen terrein. Het is een veldje, verscholen tussen de bomen. Hier gaat het AMC mensen begraven die hun lichaam hebben afgestaan aan de wetenschap.

Het is niet de eerste wetenschappelijke begraafplaats in Europa, zoals ze bij het AMC eerst meldden. In het Belgische Leuven is er al een. Mede op initiatief van de landelijke eenheid van de Nederlandse politie, volgens professor Jan Tytgat, die er al vier jaar lang een geuronderzoek leidt. Tien mensen die hun lichaam hebben afgestaan, liggen in Leuven een meter diep onder de grond. „De conclusie: er zijn een achttal stofjes die typisch zijn voor de menselijke ontbinding.”

De Nederlandse politie gebruikte deze begraafplaats om zogenaamde ’lijkenhonden’ te testen die in Nederland zijn opgeleid met behulp van kleding die bij gestorvenen heeft gelegen. „Het experiment pakte goed uit”, zegt woordvoerder Dennis Janus. Op de toekomstige wetenschappelijke begraafplaats bij het AMC zullen honden ter plekke opgeleid worden.

Het NFI kan er bij voorbeeld ook leren hoe je aan de grond, de plantengroei en de aanwezige insecten kunt zien of ergens iemand ligt. Het gebeurt volgens De Leeuwe nogal eens dat de politie een bos uitkamt en niks vindt. „Heeft de politie op de goede manier gezocht? Dat zou je toch graag goed willen onderbouwen.”

Bodyfarm

De politie hoopt dat het onderzoek ook leidt naar een betere interpretatie van de gegevens die infraroodcamera’s en andere apparatuur als grondradar leveren. Als er iemand wordt gevonden, is het heel moeilijk om vast te stellen hoe lang de persoon er heeft gelegen. „We weten heel weinig van het ontbindingsproces van mensen”, zegt hoogleraar anatomie Roelof-Jan Oostra.

Archeoloog Hayley Mickleburgh is al langer bezig met het onderzoek daarnaar. Zij werkt geregeld op een bodyfarm in Texas, een van de zes Amerikaanse bodyfarms zoals de wetenschappelijke begraafplaatsen in de volksmond heten. De eerste opende dertig jaar geleden in Tenessee. Zij vindt bodyfarm overigens een rotwoord. „Het komt uit de roman Body Farm van misdaadschrijfster Patricia Cornwell.” Zij spreekt liever over een ’openlucht ontbindingslaboratorium’.

Aan het einde van de zomer gaat ze twee individuen opgraven. Het ene ligt in foetushouding, het andere zit rechtop, maar wel met de knieën naar de borst. ,,Het hoogste punt van beide lichamen zit 15 tot twintig centimeter onder de grond”, zegt de onderzoeker, woonachtig in Leiderdorp. Zij is vooral geïnteresseerd in de laatste fase van het ontbindingsproces. „Zoals wij archeologen een skelet aantreffen; als alle zachte weefsels weg zijn. Wij archeologen vinden botten niet altijd in hun anatomische positie. Liggen ze op een bepaalde manier als resultaat van een begrafenisritueel of is hun ligging met een natuurlijk proces te verklaren?”

Ten behoeve van het forensisch onderzoek brengt ze wel het hele ontbindingsproces in kaart. Maar ja, de omstandigheden in Texas zijn geheel anders dan in Nederland. En ook de resultaten van de onlangs geopende bodyfarm in Australië kun je niet zomaar vertalen naar hier. „De temperatuur en de luchtvochtigheid zijn van grote invloed”, zegt Mickleburgh.

In het Overijsselse Den Ham doet de Zaandamse forensisch antropoloog Tristan Krap al wel een poging om het ontbindingsproces in het Nederlandse klimaat in kaart te brengen met zijn onderzoek naar het uiteenvallen van kadavers van biggen. De anatomie van deze dieren komt behoorlijk overeen met die van de mens. Maar ja, de kadavers liggen open en bloot op een veldje achter de dierenkliniek. De resultaten zeggen straks misschien iets over ’buitenlijken’ maar niks over de conditie van heimelijk in het zand begraven lichamen.

De Leeuwe verwacht wel het een en ander van het AMC-onderzoek straks. „Tot nu maken wij een schatting van hoe lang iemand ergens begraven ligt. Zo weten wij, uit eigen waarneming, dat ontbinding sneller verloopt in zand dan in klei. Maar dat zouden we graag beter wetenschappelijk willen onderbouwen.”

Het AMC vraagt sinds 2014 aan mensen die hun lichaam willen afstaan aan de wetenschap, of zij eventueel ook begraven zouden willen worden op het daartoe aangewezen veldje in een hoek van het AMC-terrein. Hier komen geen lichamen te liggen in de open lucht, zoals in Amerika. Volgens Oostra gaat dat te veel ruiken. Mickleburgh denkt overigens dat dat wel meevalt. „Er liggen op de bodyranch in Texas, waar temperaturen van veertig graden celcius heel gebruikelijk zijn, wel honderden lichamen boven de grond. Als ik uit mijn auto stap, ruik ik nooit de lucht van ontbinding. Alleen als ik dichterbij kom ruik ik het. En de geur is alleen sterk als ik direct naast een lichaam en de ontbinding zich in de vroege fase bevindt. Die fase duurt een week. In Texas treedt trouwens snel mummificatie in.”

E-sniffers

Het NFI en de afdeling bijzondere zoekingen van de politie gaan de onderzoeksvragen formuleren. Al wel duidelijk is dat er e-sniffers mee de grond in gaan en andere meetapparatuur van de faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica van de Universiteit van Amsterdam. Het AMC heeft de eerste vijf jaar de beschikking over het veldje. Oostra hoopt daarna ook elders in Nederland, waar de weersomstandigheden en de grondsoorten anders zijn, aan de gang te kunnen.

Wil je niks missen van Leidsch Dagblad? Like ons dan op Facebook!

Het laatste nieuws