Trollen en nepnieuws kapen debat

Trollen en nepnieuws kapen debat

Nepnieuws, Twittertrollen, shockblogs, hacks en staten die elkaar met propaganda bestrijden. Ontwikkelingen die de publieke opinie sterk beïnvloeden en daarmee de democratische besluitvorming. Journalist Marc Josten maakt zich grote zorgen en schreef daarom het boek Weerwoord, dat vandaag (zaterdag) om 16 uur wordt gepresenteerd in zijn woonplaats Heemstede bij boekhandel Blokker.

Een oceanoloog. Zo voelt hij zich. ,,Dat je bij Zandvoort een verandering van de stroom ziet die uiteindelijk een vloedgolf wordt. Als journalist zijn dit interessante tijden met de Brexit, de overwinning van Trump, de macht van Poetin en Erdogan en de groeiende aanhang van Geert Wilders en Marine Le Pen. Maar als gewone burger vind ik dit juist een zware tijd.’’

Hoe actueel het onderwerp van zijn boek is, bleek weer deze week. De partij Denk gebruikt Twittertrollen en voert via deze nepaccounts aanvallen uit op tegenstanders van de partij. De Franse presidentskandidaat Macron beweerde dat de computers van zijn partij honderden keren zijn aangevallen door Russische hackers. Bovendien zou hij het slachtoffer zijn van nepnieuws in de Russische media. Dat allemaal om te voorkomen dat hij de Franse verkiezingen wint en daarmee de Europese Unie bijeen houdt. De aanvallers zien liever Marine Le Pen winnen, omdat zij uit de Europese Unie wil stappen en daarmee de Europese eenheid op het spel zet.

,,Permanent wordt geprobeerd het politieke midden aan te vallen. Dat is heel beangstigend. Juist Frankrijk is een spil binnen de Europese Unie. Maar het zijn niet alleen Russen die dat doen. Het wordt ook gedaan door mensen binnen die landen zelf. Propaganda heb je altijd, vooral in oorlogstijd. Dat is de tijd waarin de waarheid als eerste sneuvelt. Alleen lijkt dat nu gemeengoed te zijn geworden’’, is de sombere analyse die Marc Josten aan zijn eettafel maakt. Hij is een middag thuis, na eerst te hebben vergaderd met zijn redactie.

Blunders

Al vijf jaar onderzoekt hij samen met zijn redactie hoe de publieke opinie wordt beïnvloed. Hij is hoofdredacteur bij Human van de uitzendingen van het Filosofisch Kwartet en Medialogica. Deze week kwam daar de eerste van vier afleveringen van Politicologica bij. In de eerste aflevering werd de PvdA onder het vergrootglas gelegd. De VVD, D66 en de PVV volgen nog. Hoe voeren zij campagne en gaan ze om met blunders, kritiek en imagoproblemen? Belangrijk nu de verkiezingen voor de Tweede Kamer voor de deur staan.

Niet de Tweede Kamer maar de publieke opinie is volgens Josten de tegenspeler van het kabinet. ,,Probleem is alleen wanneer de publieke opinie is gebaseerd op een onjuiste generalisatie. Dan krijg je gemeenplaatsen als ’alle Marokkanen zijn criminelen’, ’alle PVV’ers zijn racisten’ en ’alle asielzoekers zijn gelukszoekers’. Het zijn ook stellingen die gebaseerd zijn op het intuïtieve brein. Op de eerste reactie van mensen in plaats van dat mensen zich ergens goed in verdiepen. Ook politici maken die fout nog wel eens.’’

In zijn boek geeft hij enkele voorbeelden van de grote invloed van de publieke opinie. Voor je het weet worden strengere straffen opgelegd, wetten aangepast of overhaast verdachten opgepakt. Neem een incident in Gouda in 2006. Een buschauffeur werd met een mes bedreigd door een Marokkaan in een bekende probleemwijk. Dat meldden de media. Wilders riep meteen op het leger naar die wijk te sturen. De regering gaf Gouda later tien miljoen euro om de problemen in de wijk aan te pakken, terwijl uit journalistiek onderzoek was gebleken dat het incident zich in een andere wijk had afgespeeld en dat de verdachte geen Marokkaan was. Maar de wijk en Marokkanen waren al in een kwaad daglicht geplaatst.

Tieners

Of neem de ondernemende tieners uit Macedonië die met nepnieuws zorgden voor positieve berichten over Donald Trump en negatieve berichten over Hillary Clinton. Berichten die vele malen beter gelezen werden dan de diepgravende verhalen uit The New York Times. ,,Het toont aan hoe de publieke opinie is te kapen en wat voor schade dat kan toebrengen aan de democratische besluitvorming.’’

Hij ervoer zelf ook dat kijkcijfers steeds belangrijker worden. Een uitzending van Reporter over de moord op Theo van Gogh toonde dat aan. De eerste minuten met veel actie, politie en wapens trokken veel kijkers. De kijkcijfers zakten in toen mannen in pakken aan het woord kwamen, zoals een politiechef en de burgemeester. Voorheen schoten programma’s waarin Pim Fortuyn aan het woord kwam, omhoog in kijkcijfers. ,,Maar wanneer we ons als programmamakers en journalisten alleen richten op de snacks, dan gaat het mis. Dat zag je bij de televisiestations in Amerika die hun kijkcijfers zagen stijgen tijdens de Trumpcampagne. Maar zo kweek je nog meer Trumps’’, waarschuwt hij.

Mensen zijn makkelijk te manipuleren. Dat is alleen maar erger geworden in onze tijd van internettrollen, Twitterstormen, shockblogs en niet-lineaire oorlogsvoering waarin staten elkaar niet met wapens maar met propaganda bestrijden. Het is ook de tijd dat Google, Facebook en anderen voor jou informatie selecteren uit duizenden bronnen. Maar ze maken geen onderscheid in leugens en waarheid, geen onderscheid in leken en experts die nieuws brengen.

Daardoor is de publieke opinie ook gebaseerd op drijfzand. Dan krijg je een beeld van Trump en Wilders tegen de rest. ,,Er is een generatie politici opgestaan die het heeft over ’leugenjournalistiek’, ’nepparlement’ en ’D66-rechters’. Precies drie groepen die het fundament van de democratie vormen. Of we nu links, rechts, wit, zwart, geel, homo, hetero, plattelands-bewoner of stedeling zijn: de spelregels gelden voor ons allemaal in gelijke mate. Dat zoveel mensen in die keiharde leugens trappen vind ik verontrustend.’’

Konijnen

Uit de kast haalt hij een opinieblad met een cartoon van konijnen die stokstijf midden op de weg blijven zitten, terwijl de auto met daarin Wilders en Le Pen komt aanstormen. ,,Ik wil niet zo’n konijn zijn. Ik ben nu opeens activist geworden. Niet dat ik met spandoeken de straat op ga, maar ik verdedig de journalistieke methode. Dat je zeker twee onafhankelijke bronnen moet hebben. Televisie, radio en kranten moeten ook investeren in onderzoeksjournalisten. Je ziet in Amerika al dat er juist nu meer behoefte komt aan goede journalistiek. De oplage van The New York Times is daar fors gestegen. Misschien moeten we in Nederland wel naar een systeem waarbij er een certificering komt voor journalisten.’’

Maar ook de burgers zelf moeten volgens Josten kritischer worden. ,,Kom uit de bubbel van gelijk gestemden en ga eens het debat aan. Ga niet alleen af op je intuïtie, maar breng je trage brein op gang. Daarbij is ook een rol weggelegd voor het onderwijs. Ga juist wel het gesprek in de klas aan over heikele onderwerpen. Leer hoe je aan informatie komt uit verschillende bronnen. Je moet een kritische houding kweken. Daarmee wapen je je tegen nepnieuws.’’

Wil je niks missen van Leidsch Dagblad? Like ons dan op Facebook!

Het laatste nieuws